Trịnh Công Sơn: người hát về tình yêu, thân phận và chiến tranh

Cuối thập niên 1960, ở một quán nhỏ có tên Quán Văn nằm trong khuôn viên trường Đại học Văn khoa Sài Gòn, sinh viên ngồi bệt trên bãi cỏ, uống cà phê, nghe một chàng trai gầy gò ôm đàn guitar và một cô gái có giọng hát trầm khàn. Chàng trai là Trịnh Công Sơn, cô gái là Khánh Ly. Họ hát những bài hát về tình yêu, về mưa Huế, về chiến tranh, về kiếp người như hạt cát bụi. Nhiều người trong số khán giả trẻ ấy không biết rằng họ đang nghe những bài hát sẽ theo người Việt suốt nhiều thập kỷ sau.

Tuổi trẻ ở Huế

Trịnh Công Sơn sinh năm 1939 ở Đắk Lắk, nhưng lớn lên chủ yếu ở Huế. Thành phố với sông Hương, những cơn mưa dầm dề và những ngôi chùa cổ đã để lại dấu ấn rất rõ trong âm nhạc của ông. Huế cũng là nơi ông bắt đầu sáng tác, vào cuối thập niên 1950.

Một trong những ca khúc đầu tiên khiến tên ông được biết đến rộng rãi là "Ướt mi". Sau đó là "Diễm xưa", bài hát gắn với hình ảnh một cô gái đi qua dưới mưa ở Huế. Người ta thường kể rằng nhân vật Diễm có thật, là một cô sinh viên mà chàng nhạc sĩ trẻ hay nhìn thấy đi ngang trước nhà. Câu chuyện ấy được kể lại nhiều lần, như một chi tiết lãng mạn quen thuộc trong tiểu sử của ông.

Ngôn ngữ của Trịnh

Điều làm nên sự khác biệt của Trịnh Công Sơn trước hết là ca từ. Lời bài hát của ông đọc lên giống thơ, nhiều hình ảnh lạ, nhiều câu không theo logic thông thường. "Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ", "Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau", "Lá úa trên cao rụng đầy". Người nghe không phải lúc nào cũng hiểu hết, nhưng họ cảm được.

Ông hay dùng những từ có tính triết lý, chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo và chủ nghĩa hiện sinh đang thịnh hành thời ấy: cát bụi, phù du, hư vô, cõi tạm, vô thường. Nhưng ông không giảng giải mà đặt những từ ấy cạnh những hình ảnh đời thường như bàn tay, mái tóc, con đường, chiếc lá. Nhờ vậy, những suy tư về kiếp người trở nên gần gũi.

Về giai điệu, nhạc Trịnh thường đơn giản, dễ hát, với những vòng hòa âm không quá phức tạp. Nhiều bài có thể hát chỉ với một cây guitar. Chính sự giản dị ấy giúp nhạc Trịnh lan rộng: sinh viên, người lính, người bán hàng đều có thể ngân nga.

Ba mảng đề tài lớn

Người ta thường chia nhạc Trịnh thành ba mảng: tình ca, ca khúc thân phận, và ca khúc phản chiến.

Tình ca là mảng được biết đến nhiều nhất, với những bài như "Diễm xưa", "Hạ trắng", "Biển nhớ", "Mưa hồng", "Tình xa", "Như cánh vạc bay". Tình yêu trong nhạc Trịnh thường mong manh, chia xa, nhớ tiếc, ít khi trọn vẹn.

Ca khúc thân phận nói về kiếp người, về cái chết, về sự vô thường: "Cát bụi", "Một cõi đi về", "Phôi pha", "Rồi như đá ngây ngô". "Một cõi đi về" với câu mở đầu về những năm dài lang thang có lẽ là bài hát tiêu biểu nhất cho mảng này.

Ca khúc phản chiến là mảng gây tranh cãi nhất. Trong những năm chiến tranh ác liệt, ông viết nhiều bài về nỗi đau, sự mất mát, khát vọng hòa bình, tập hợp trong những tập như "Ca khúc da vàng". "Gia tài của mẹ", "Ngủ đi con", "Hát trên những xác người" là những bài hát ám ảnh về chiến tranh. Một số bài bị chính quyền Sài Gòn khi ấy cấm phổ biến, nhưng vẫn được sinh viên truyền tay và hát trong các buổi sinh hoạt.

Khánh Ly và những giọng hát khác

Không thể nói về nhạc Trịnh mà không nhắc đến Khánh Ly. Giọng hát trầm, khàn, đầy chất tự sự của bà gần như trở thành chuẩn mực để hát nhạc Trịnh trong một thời gian dài. Hai người cùng hát ở Quán Văn và nhiều nơi khác, và nhiều bản thu của Khánh Ly được coi là kinh điển.

Về sau, nhạc Trịnh được rất nhiều ca sĩ khác thể hiện. Hồng Nhung là một trong những giọng ca được ông quý mến trong những năm cuối đời. Các thế hệ ca sĩ trẻ cũng tiếp tục làm mới nhạc Trịnh với phong cách jazz, acoustic, thậm chí pop. Mỗi giọng hát mang lại một màu sắc khác, cho thấy những bài hát ấy đủ rộng để nhiều người cùng bước vào.

Sau năm 1975

Theo nhiều lời kể, trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975, Trịnh Công Sơn đã lên đài phát thanh Sài Gòn hát "Nối vòng tay lớn", bài hát ông viết từ trước về ước mơ đất nước liền một dải. Sau năm 1975, ông ở lại trong nước, có thời gian đi lao động ở vùng kinh tế mới, rồi tiếp tục sáng tác. Những năm sau đó, nhạc của ông dần được phổ biến trở lại trong nước, trong khi ở hải ngoại, nhạc Trịnh vẫn được hát thường xuyên.

Ngoài âm nhạc, ông còn vẽ tranh và có nhiều bạn bè là họa sĩ, nhà văn, nhà thơ. Căn nhà của ông ở Sài Gòn từng là nơi tụ tập của giới văn nghệ sĩ.

Trịnh Công Sơn qua đời ngày 1 tháng 4 năm 2001 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông để lại hàng trăm ca khúc. Hằng năm, vào dịp giỗ ông, nhiều đêm nhạc tưởng niệm được tổ chức ở Huế, Sài Gòn, Hà Nội và cả ở nước ngoài.

Những tranh luận quanh nhạc Trịnh

Nhạc Trịnh không phải không có người phê phán. Có người cho rằng ca từ của ông quá mơ hồ, chơi chữ nhiều hơn nói điều gì cụ thể. Có người tranh luận về lập trường chính trị trong các ca khúc thời chiến. Những tranh luận ấy đến nay vẫn còn, và có lẽ chính chúng cho thấy âm nhạc của ông có sức nặng đủ để người ta muốn bàn cãi.

Vì sao nhạc Trịnh vẫn còn được hát

Hơn hai mươi năm sau khi ông mất, nhạc Trịnh vẫn có mặt ở quán cà phê acoustic, trong những buổi hát của sinh viên, trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến. Một phần vì những bài hát ấy chạm đến những điều không bao giờ cũ: tình yêu, mất mát, cái chết, nỗi cô đơn. Một phần vì ca từ của ông cho phép mỗi người tự diễn giải, nên mỗi thế hệ lại tìm thấy ý nghĩa riêng.

Nếu bạn mới bắt đầu nghe nhạc Trịnh, có thể chọn ba bài: "Diễm xưa" để nghe tình ca, "Một cõi đi về" để nghe chất triết lý, và "Gia tài của mẹ" để hiểu nỗi đau thời chiến. Nghe một bản do Khánh Ly hát, rồi nghe thêm một bản do ca sĩ trẻ thể hiện. Bạn sẽ thấy cùng một bài hát có thể mang hai khuôn mặt khác nhau, và cả hai đều thật.