Khám phá · Địa danh

Vì sao Việt Nam có những hang động lớn nhất thế giới?

Đá vôi cổ, mưa nhiệt đới và những dòng sông ngầm kiên nhẫn. Câu chuyện thật của Phong Nha – Kẻ Bàng nằm ở cả hệ thống, không chỉ ở Sơn Đoòng.

Năm 1990, một người dân địa phương tên Hồ Khanh đi rừng ở vùng Phong Nha và tình cờ thấy một cửa hang có gió lạnh thổi ra, kèm tiếng nước chảy ầm ì. Anh không dám vào và sau đó cũng không tìm lại được lối cũ trong nhiều năm. Phải đến năm 2009, khi anh dẫn đoàn thám hiểm của Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh trở lại, thế giới mới biết đến Sơn Đoòng, hang động có lòng hang lớn nhất từng được biết đến.

Câu chuyện ấy thường được kể như một phép màu. Nhưng thật ra, Sơn Đoòng không phải là ngoại lệ. Nó là sản phẩm của một hệ thống địa chất đặc biệt, và hệ thống ấy còn chứa hàng trăm hang động khác.

Công thức của một hang khổng lồ

Để có những hang động lớn cỡ Phong Nha, cần ba thứ: đá vôi dày và cổ, nhiều nước, và rất nhiều thời gian.

Vùng Phong Nha – Kẻ Bàng nằm trên một khối núi đá vôi rộng lớn, hình thành từ trầm tích biển cách đây hàng trăm triệu năm, khi khu vực này còn nằm dưới đáy biển. Xác sinh vật biển có vỏ vôi tích tụ qua thời gian dài, nén chặt thành đá. Về sau, vận động kiến tạo nâng khối đá lên thành núi.

Thứ hai là nước. Miền Trung Việt Nam có lượng mưa lớn, tập trung vào mùa mưa bão. Nước mưa hấp thụ khí CO₂ từ không khí và đất, trở thành axit cacbonic rất yếu. Axit yếu này đủ để hòa tan đá vôi từng chút một. Nước thấm qua các khe nứt, mở rộng chúng thành rãnh, rồi thành đường hầm.

Thứ ba là thời gian. Những dòng sông ngầm chảy hàng triệu năm trong lòng núi, vừa hòa tan vừa bào mòn, khoét rỗng cả những khoang khổng lồ. Khi trần hang quá rộng, có đoạn sụp xuống, tạo thành những "hố sụt" mở lên trời.

Sơn Đoòng: nổi tiếng nhưng không đơn độc

Sơn Đoòng dài khoảng 9 km, có những đoạn lòng hang cao khoảng 200 m và rộng khoảng 150 m. Người ta hay ví một đoạn hang có thể chứa cả một dãy nhà chọc trời. Trong hang có hai hố sụt lớn, nơi ánh sáng chiếu xuống nuôi một khu rừng nhỏ ngay trong lòng núi, với cây cao hàng chục mét. Hang cũng có mây riêng, do chênh lệch nhiệt độ giữa không khí trong và ngoài hang.

Điều thú vị là Sơn Đoòng chỉ là một mắt xích. Ngay bên cạnh có hang Én, từng được đánh giá là một trong những hang lớn nhất thế giới trước khi Sơn Đoòng được khảo sát. Hang Én là nơi chim én làm tổ hàng năm, và cũng là điểm dừng chân trong tour đi Sơn Đoòng. Gần đó còn có hệ thống hang Va, hang Nước Nứt, Tú Làn và nhiều hang khác vẫn đang được nghiên cứu.

Các đoàn thám hiểm Anh, phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam, đã làm việc ở đây từ đầu thập niên 1990 và khảo sát hàng trăm km hang động. Mỗi mùa khảo sát lại có thêm những hang mới được ghi nhận.

Hang dành cho mọi người

Không phải ai cũng có điều kiện tham gia tour Sơn Đoòng, vốn kéo dài nhiều ngày, đòi hỏi thể lực tốt và có chi phí cao, số lượng khách mỗi năm cũng được giới hạn. Nhưng Phong Nha – Kẻ Bàng có những hang dễ tiếp cận hơn nhiều.

Động Phong Nha là hang nổi tiếng lâu đời nhất, nơi bạn đi thuyền trên sông Son rồi vào hẳn trong lòng hang theo dòng sông ngầm. Ánh đèn chiếu lên những khối thạch nhũ hai bên tạo cảm giác như đi vào một thế giới khác. Động Thiên Đường nằm trên sườn núi, có hệ thống lối đi bằng gỗ dài, rất tiện cho người già và trẻ em, với những khối thạch nhũ trắng ngà đẹp mắt. Hang Tối lại dành cho người thích vận động: bơi, tắm bùn, đu dây.

Ở mỗi hang, hãy để ý cách thạch nhũ hình thành. Nước nhỏ giọt từ trần mang theo canxi cacbonat hòa tan. Khi giọt nước bay hơi hoặc mất CO₂, khoáng chất kết tủa lại, từng chút một. Măng đá mọc từ dưới lên, nhũ đá rủ từ trên xuống, và khi chúng gặp nhau thành cột đá. Quá trình ấy chậm đến mức một cột đá cao vài mét có thể là thành quả của hàng chục nghìn năm.

Một di sản hai lần

Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới lần đầu năm 2003, với giá trị địa chất địa mạo. Đến năm 2015, vườn được công nhận lần thứ hai với tiêu chí đa dạng sinh học và hệ sinh thái.

Tiêu chí thứ hai nhắc ta rằng Phong Nha không chỉ có hang. Rừng nhiệt đới trên núi đá vôi ở đây là nơi sinh sống của nhiều loài linh trưởng quý như voọc Hà Tĩnh, và nhiều loài thực vật, động vật đặc hữu. Vùng này giáp với khu bảo tồn Hin Nậm Nô bên Lào, tạo thành một khối karst liên tục xuyên biên giới.

Vì sao không phải nơi nào có đá vôi cũng có hang lớn

Đá vôi có ở nhiều nơi trên thế giới, kể cả ở nhiều vùng khác của Việt Nam như Hà Giang, Ninh Bình, Hạ Long. Vậy tại sao Phong Nha lại nổi bật? Câu trả lời nằm ở sự kết hợp. Khối đá vôi ở đây dày, liên tục và có tuổi rất cao, nên có đủ "vật liệu" để nước khoét sâu. Lượng mưa lớn tạo nguồn nước dồi dào. Các dòng sông ngầm như sông Chày, sông Rào Thương chảy qua lòng núi có dòng chảy mạnh, mang theo cát sỏi bào mòn vách hang. Và vận động nâng lên của địa hình khiến nước liên tục tìm đường xuống sâu hơn, tạo nên nhiều tầng hang chồng lên nhau.

Thiếu một yếu tố, kết quả sẽ khác. Một vùng đá vôi mỏng sẽ không có không gian cho hang lớn. Một vùng khô hạn sẽ không có dòng nước để khoét.

Giữ hang như thế nào

Hang động là môi trường mong manh. Một cái chạm tay để lại dầu và muối trên thạch nhũ, có thể làm nó ngừng phát triển hoặc đổi màu. Ánh đèn mạnh kéo theo rêu tảo. Lượng người đông làm tăng nhiệt độ và độ ẩm trong hang.

Vì thế, các tranh luận về việc có nên làm cáp treo hay mở rộng du lịch đại trà vào khu vực Sơn Đoòng từng diễn ra gay gắt, và nhiều nhà khoa học, hướng dẫn viên, người dân đã lên tiếng phản đối. Cách làm hiện nay là giới hạn số khách và giao cho đơn vị được cấp phép tổ chức tour, đi kèm các quy định nghiêm ngặt.

Nếu bạn ghé Phong Nha, đừng chỉ ở trong hang. Thử thuê xe đạp đi dọc sông Son vào buổi chiều, nhìn những vách đá vôi dựng đứng. Bạn sẽ thấy những ngọn núi ấy không chỉ là phong cảnh. Bên trong chúng là cả một mê cung đang được nước tiếp tục khoét sâu, ngay lúc bạn đang nhìn.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!