Thế giới

Biến đổi khí hậu nhìn từ Đồng bằng sông Cửu Long: nước biển dâng, xâm nhập mặn, sụt lún

Ở nhiều nơi miền Tây, đất đang lún nhanh hơn biển dâng. Nước ngầm, đập thượng nguồn và cát lòng sông đã góp tay thế nào vào những mùa mặn kỷ lục?

Quốc gia / khu vực
Lưu vực sông Mê Kông
Liên hệ với Việt Nam
Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa của Việt Nam và nằm cuối dòng Mê Kông chảy qua sáu nước.

Mùa khô năm 2016, nhiều nông dân ở Bến Tre, Sóc Trăng, Cà Mau ra ruộng và thấy lúa đang làm đòng bỗng vàng úa, cháy lá từ ngọn xuống. Nước trong kênh vẫn đầy, nhưng nếm thử thì mặn chát. Người già bảo cả đời chưa thấy mặn vào sâu như thế. Bốn năm sau, mùa khô 2019–2020, cảnh ấy lặp lại, có nơi còn nặng hơn. Người ta phải xếp hàng mua nước ngọt chở bằng ghe, giữa một vùng đất nổi tiếng vì sông nước mênh mông. Đồng bằng sông Cửu Long đang thay đổi, và nguyên nhân không chỉ nằm ở một chỗ.

Một vùng đất thấp được sông bồi lên

Để hiểu đồng bằng gặp chuyện gì, phải nhớ nó hình thành ra sao. Sông Mê Kông dài hơn 4.000 km, chảy từ cao nguyên Tây Tạng qua Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia rồi tách thành nhiều nhánh đổ ra biển ở Việt Nam. Hàng nghìn năm, mỗi mùa lũ, con sông mang theo phù sa và cát, rải lên vùng cửa sông, bồi thành đồng bằng như hiện nay.

Kết quả là một vùng đất cực kỳ thấp. Phần lớn đồng bằng chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một mét, nhiều nơi còn thấp hơn. Con số chính xác thay đổi theo từng nghiên cứu và cách đo, nhưng điểm chung là: chỉ cần nước biển lên vài chục phân hay đất lún vài chục phân, một diện tích lớn sẽ bị ảnh hưởng.

Đồng bằng nuôi sống gần 20 triệu người, làm ra khoảng một nửa sản lượng lúa của Việt Nam và phần lớn lượng gạo xuất khẩu, cùng với tôm, cá tra, trái cây. Nói cách khác, chuyện của đồng bằng là chuyện của bát cơm cả nước.

Nước biển dâng: nguyên nhân toàn cầu, hậu quả cục bộ

Nguyên nhân đầu tiên thường được nhắc là biến đổi khí hậu. Khi Trái Đất ấm lên, băng ở Greenland, Nam Cực và các sông băng núi tan ra, đồng thời nước biển nở ra khi nóng lên. Mực nước biển trung bình toàn cầu vì thế đang tăng, và theo các báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), tốc độ tăng mấy thập kỷ gần đây nhanh hơn thế kỷ trước. Hiện tốc độ ấy ở mức vài milimét mỗi năm.

Vài milimét nghe nhỏ, nhưng nó cộng dồn và không dừng lại. Các kịch bản cho cuối thế kỷ này dao động khá rộng, tuỳ việc thế giới cắt giảm khí thải đến đâu: từ vài chục phân đến cao hơn nhiều nếu băng ở Nam Cực tan nhanh hơn dự kiến. Với một đồng bằng cao khoảng một mét, ngay cả kịch bản nhẹ cũng đáng lo.

Biến đổi khí hậu còn làm thời tiết thất thường hơn: mùa khô gay gắt và kéo dài hơn ở một số năm, mưa trái mùa, triều cường cao bất thường. Đợt hạn mặn 2015–2016 diễn ra trong một năm El Niño mạnh, khi lượng mưa ở lưu vực giảm sút. Nhưng nếu chỉ đổ lỗi cho khí hậu thì sẽ bỏ sót phần lớn câu chuyện.

Đất đang lún, và lún nhanh hơn biển dâng

Nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, khi đo bằng vệ tinh và các mốc trên mặt đất, đi đến một kết luận khiến người ta giật mình: ở nhiều nơi trong đồng bằng, đất đang lún xuống với tốc độ cao hơn nhiều lần tốc độ nước biển dâng. Có những khu vực, nhất là quanh các đô thị như Cần Thơ, Cà Mau, Sóc Trăng, tốc độ lún được ước tính khoảng một đến vài centimét mỗi năm. Các con số cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng xu hướng thì khá thống nhất.

Thủ phạm chính được chỉ ra là việc khai thác nước ngầm. Khi nước mặt bị mặn hoặc ô nhiễm, người dân, nhà máy, trang trại nuôi tôm khoan giếng hút nước từ các tầng sâu. Các tầng đất sét phía trên mất nước thì nén lại, giống như miếng bọt biển bị vắt. Phần đất đã lún do nén kiểu này gần như không hồi phục được. Trọng lượng của nhà cửa, đường sá đổ trên nền đất yếu cũng làm lún thêm.

Đây là một vòng luẩn quẩn: mặn vào thì người ta hút nước ngầm nhiều hơn, hút nước ngầm thì đất lún, đất lún thì mặn và triều cường càng dễ tràn vào. Cái khó là không thể bảo người dân ngừng khoan giếng khi họ không có nguồn nước nào khác.

Đập thượng nguồn và cát dưới lòng sông

Nguyên nhân thứ ba đến từ phía thượng nguồn. Trên dòng chính Mê Kông, Trung Quốc đã xây một loạt đập thuỷ điện lớn ở thượng lưu, còn Lào có các đập trên dòng chính như Xayaburi và Don Sahong, cùng rất nhiều đập trên các phụ lưu ở Lào, Thái Lan, Campuchia, Việt Nam. Đập giữ nước để phát điện, và cùng với nước, nó giữ lại phần lớn phù sa và cát mà trước đây sông mang xuống.

Mức độ ảnh hưởng của từng đập lên lưu lượng mùa khô ở đồng bằng vẫn còn tranh cãi. Có nghiên cứu cho rằng việc tích nước ở thượng nguồn làm trầm trọng thêm các đợt hạn; phía vận hành đập thì lập luận đập có thể xả nước bổ sung vào mùa khô. Nhưng về phù sa, giới nghiên cứu khá đồng thuận rằng lượng trầm tích về tới đồng bằng đã giảm mạnh so với vài thập kỷ trước. Không có phù sa bồi đắp, đồng bằng mất đi cơ chế tự nâng mình lên để bù cho phần lún và biển dâng.

Song song đó là nạn khai thác cát lòng sông, cả hợp pháp lẫn trái phép, ở Việt Nam và Campuchia, để phục vụ xây dựng và san lấp. Khi cát bị hút đi nhanh hơn lượng sông mang về, lòng sông sâu xuống. Hệ quả dễ thấy nhất là sạt lở bờ sông: những hố sụt nuốt cả nhà cửa, đường đi ven sông ở An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long đã nhiều lần lên báo. Lòng sông sâu hơn cũng khiến nước mặn từ biển lấn vào dễ hơn trong mùa khô. Bờ biển phía Cà Mau, Bạc Liêu thì bị xói lở, mất dần rừng ngập mặn.

Xâm nhập mặn: nơi mọi nguyên nhân gặp nhau

Hiện tượng mặn vào sâu là chỗ tất cả các yếu tố trên hội tụ. Mùa khô, nước sông xuống thấp, lực đẩy của nước ngọt yếu đi, nước biển theo thuỷ triều lấn vào các cửa sông và kênh rạch. Nếu năm đó mưa ít ở thượng nguồn, đập tích nước, lòng sông bị đào sâu, đất lún và nước biển cao hơn, thì mặn sẽ vào xa hơn bình thường, có khi hàng chục cây số.

Những năm hạn mặn nặng như 2015–2016 và 2019–2020 gây thiệt hại lớn cho lúa, cây ăn trái và nước sinh hoạt ở các tỉnh ven biển. Sầu riêng, bưởi da xanh, những cây trồng lâu năm, bị chết hàng loạt ở một số vùng vì tưới nhầm nước mặn. Kể từ đó, việc theo dõi độ mặn trở thành chuyện hằng ngày của nông dân: nhiều người đo nước bằng máy cầm tay hoặc xem bản tin cảnh báo trên điện thoại trước khi mở cống.

Sống chung thay vì chống lại

Năm 2017, Chính phủ ban hành Nghị quyết 120 về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu. Tinh thần thường được nhắc tới là "thuận thiên": thay vì cố đắp đê ngăn mặn bằng mọi giá để giữ ba vụ lúa, hãy để từng vùng làm điều phù hợp với nước của nó. Vùng ngọt ở thượng đồng bằng vẫn trồng lúa, cây ăn trái. Vùng giữa có thể luân canh lúa và tôm. Vùng ven biển nước lợ, nước mặn thì nuôi tôm, cua, giữ rừng ngập mặn.

Trên thực tế, nhiều nông dân đã đi trước chính sách. Mô hình tôm – lúa ở Cà Mau, Bạc Liêu, Kiên Giang tận dụng mùa mặn để nuôi tôm, mùa mưa rửa đất trồng lúa. Một số nơi chuyển sang trồng dừa, loại cây chịu mặn khá. Nhiều hộ làm bồn, đào ao trữ nước mưa cho mùa khô. Các cống ngăn mặn lớn được xây để chủ động đóng mở theo con nước, dù chính các công trình này cũng gây tranh luận về tác động lâu dài lên dòng chảy và môi trường.

Những việc khó hơn nằm ở tầm xa: giảm dần khai thác nước ngầm và thay bằng nguồn nước mặt được xử lý, quản lý chặt việc hút cát, phối hợp với các nước thượng nguồn qua Ủy hội sông Mê Kông về chia sẻ dữ liệu và vận hành đập. Không việc nào có kết quả nhanh, và không việc nào một nước làm một mình được.

Nếu có dịp về miền Tây vào tháng ba, tháng tư, bạn thử hỏi một nông dân xem năm nay mặn vào tới đâu. Rất có thể họ sẽ trả lời bằng tên một cây cầu, một ngã ba sông, chính xác đến từng cây số, như thể đang kể về một người hàng xóm khó tính. Cách người miền Tây theo dõi con nước ấy có khi là thứ tài liệu khí hậu sống động nhất mà bạn được nghe.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!