Thế giới

Biển Đông và luật biển: UNCLOS 1982, phán quyết Toà Trọng tài 2016 nói gì

Một hòn đá rộng bằng sân bóng có thể kéo theo cả vùng biển, hoặc chẳng có gì. Phán quyết năm 2016 nói gì về đường chín đoạn, và điều gì toà không nói?

Quốc gia / khu vực
Biển Đông (Philippines, Trung Quốc)
Liên hệ với Việt Nam
Phán quyết 2016 bác bỏ cơ sở pháp lý của đường chín đoạn vốn chồng lấn vùng biển Việt Nam.

Hãy mở một tấm bản đồ Biển Đông do Trung Quốc in và một tấm do Việt Nam in, đặt cạnh nhau. Trên tấm thứ nhất có một đường đứt đoạn hình lưỡi bò ôm gần trọn vùng biển, chạy sát bờ Việt Nam, Malaysia, Brunei, Philippines. Trên tấm thứ hai, vùng biển được chia theo những đường cách bờ một khoảng nhất định. Hai cách vẽ ấy đến từ hai cách nghĩ khác nhau về biển: một bên dựa vào "lịch sử", một bên dựa vào luật quốc tế hiện đại. Năm 2016, một toà trọng tài ở La Haye đã nói rõ cách nào có cơ sở pháp lý. Bài này kể lại toà đã nói gì, và quan trọng không kém, toà không nói gì.

Một bản "hiến pháp của biển" ra đời ở Jamaica

Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển, thường gọi tắt là UNCLOS, được mở ký ngày 10 tháng 12 năm 1982 tại Montego Bay, Jamaica. Phải mất gần chín năm thương lượng mới có văn bản này, và mất thêm mười hai năm nữa nó mới có hiệu lực, vào tháng 11 năm 1994. Việt Nam phê chuẩn Công ước năm 1994. Trung Quốc và Philippines cũng đều là thành viên, điểm này về sau rất quan trọng.

Người ta hay gọi UNCLOS là "hiến pháp của biển" vì nó trả lời câu hỏi căn bản nhất: một quốc gia ven biển được quyền gì, đến đâu. Câu trả lời được đo bằng hải lý (một hải lý khoảng 1,852 km), tính từ đường cơ sở, tức là đường chạy dọc bờ biển hoặc nối các điểm nhô ra ngoài cùng.

Từ đường cơ sở ra 12 hải lý là lãnh hải, nơi quốc gia có chủ quyền gần như trên đất liền, chỉ phải cho tàu nước ngoài "đi qua không gây hại". Ra đến 24 hải lý là vùng tiếp giáp, nơi nhà nước được kiểm soát hải quan, xuất nhập cảnh. Ra đến 200 hải lý là vùng đặc quyền kinh tế: ở đây quốc gia ven biển không có chủ quyền đầy đủ, nhưng có quyền chủ quyền đối với cá, dầu khí, khoáng sản. Tàu nước khác vẫn được đi lại tự do. Bên dưới đáy biển còn có thềm lục địa, trong một số điều kiện địa chất có thể kéo dài quá 200 hải lý.

Cách tính này nghe khô khan nhưng có một ý rất đơn giản: quyền đối với biển sinh ra từ đất. Câu "đất thống trị biển" là nguyên tắc mà các luật gia quốc tế nhắc đi nhắc lại. Ai có bờ biển, có đảo, thì có vùng biển tương ứng. Không có chỗ cho kiểu "tổ tiên tôi từng đánh cá ở đây nên vùng biển này là của tôi".

Đảo, đá và bãi nửa nổi nửa chìm

Rắc rối ở Biển Đông nằm ở chỗ có hàng trăm thực thể nhỏ: đảo san hô, bãi đá, bãi cạn, có cái lúc thuỷ triều lên thì chìm hẳn. UNCLOS chia chúng thành mấy loại, và mỗi loại sinh ra quyền rất khác nhau.

Một đảo theo nghĩa đầy đủ được hưởng lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa như đất liền. Nhưng Điều 121 khoản 3 của Công ước đặt ra một ngoại lệ: những "đá" không thích hợp cho con người đến ở hoặc không có đời sống kinh tế riêng thì chỉ có lãnh hải 12 hải lý, không có vùng đặc quyền kinh tế. Còn bãi lúc nổi lúc chìm, tức là chỉ nhô lên khi thuỷ triều xuống, thì tự thân không có vùng biển nào và không thể bị chiếm hữu như lãnh thổ.

Sự khác biệt này đáng giá rất nhiều. Một hòn đá rộng bằng cái sân bóng, nếu được coi là "đảo", có thể kéo theo một vùng biển hàng trăm nghìn km². Vì thế mà các bên đều muốn thực thể mình giữ được xếp vào loại cao nhất. Và cũng vì thế mà việc bồi đắp nhân tạo, đổ cát lên rạn san hô để biến bãi chìm thành đảo nổi, trở thành chuyện nóng.

Philippines kiện, Trung Quốc vắng mặt

Tháng 1 năm 2013, Philippines khởi kiện Trung Quốc theo Phụ lục VII của UNCLOS, cơ chế cho phép một nước thành viên đưa tranh chấp về giải thích và áp dụng Công ước ra trọng tài. Toà gồm năm trọng tài viên, Toà Trọng tài Thường trực ở La Haye làm cơ quan thư ký. Cần nói rõ: đây không phải Toà án Công lý Quốc tế, cũng không phải một cơ quan của Liên Hợp Quốc, dù báo chí đôi khi viết nhầm.

Trung Quốc tuyên bố không chấp nhận, không tham gia và không công nhận vụ kiện. Nhưng UNCLOS có quy định rằng một bên vắng mặt không làm ngừng tố tụng. Toà trước hết phải tự xem mình có thẩm quyền hay không, và năm 2015 đã kết luận là có đối với phần lớn các yêu cầu của Philippines.

Philippines khôn khéo ở chỗ không hỏi "Trường Sa thuộc về ai". Câu hỏi chủ quyền lãnh thổ nằm ngoài UNCLOS, toà không có quyền phán. Thay vào đó, họ hỏi những câu thuần tuý về luật biển: đường chín đoạn có giá trị pháp lý không, các thực thể kia là đảo, đá hay bãi chìm, hành vi của tàu Trung Quốc có vi phạm Công ước không.

Ngày 12 tháng 7 năm 2016: toà nói gì

Phán quyết được công bố ngày 12 tháng 7 năm 2016, dài vài trăm trang, các trọng tài viên nhất trí. Mấy điểm chính có thể tóm như sau.

Thứ nhất, về đường chín đoạn: toà kết luận không có cơ sở pháp lý để Trung Quốc yêu sách "quyền lịch sử" đối với tài nguyên ở các vùng biển nằm trong đường này, trong phạm vi vượt quá các quyền mà UNCLOS cho phép. Lý lẽ là khi gia nhập Công ước, Trung Quốc đã chấp nhận hệ thống vùng biển của nó, và những quyền lịch sử nào trái với hệ thống ấy coi như đã bị thay thế. Toà cũng nhận xét rằng trong lịch sử, việc tàu thuyền Trung Quốc qua lại vùng biển này không cho thấy họ từng kiểm soát nó một cách độc quyền.

Thứ hai, về các thực thể: toà xem xét kỹ điều kiện tự nhiên của quần đảo Trường Sa, từ nguồn nước ngọt, thảm thực vật đến các ghi chép lịch sử về người từng ở. Kết luận khiến nhiều người bất ngờ: không thực thể nào ở Trường Sa, kể cả Ba Bình là thực thể tự nhiên lớn nhất, đủ điều kiện là "đảo" theo nghĩa đầy đủ. Chúng nhiều nhất chỉ là "đá", không có vùng đặc quyền kinh tế. Toà cũng nói việc bồi đắp nhân tạo không thể nâng cấp địa vị pháp lý của một thực thể. Một số bãi như Vành Khăn và Cỏ Mây được xác định là bãi lúc nổi lúc chìm nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines.

Thứ ba, về hành vi: toà kết luận Trung Quốc đã vi phạm quyền chủ quyền của Philippines trong vùng đặc quyền kinh tế, chẳng hạn khi ngăn cản hoạt động đánh cá và thăm dò dầu khí. Hoạt động bồi đắp quy mô lớn được đánh giá là gây hại nghiêm trọng cho môi trường rạn san hô. Ở bãi cạn Scarborough, toà ghi nhận ngư dân nhiều nước có quyền đánh cá truyền thống.

Và những gì toà không nói

Đọc phán quyết, nhiều người hiểu nhầm theo hai hướng ngược nhau, nên phần này đáng nói kỹ.

Toà không phán quyết Trường Sa hay Hoàng Sa thuộc chủ quyền nước nào. Quần đảo Hoàng Sa hầu như không nằm trong vụ kiện, vì Philippines không có yêu sách ở đó. Toà cũng không vạch đường biên giới biển giữa các nước, vì Trung Quốc từ năm 2006 đã đưa ra tuyên bố loại trừ các tranh chấp phân định khỏi thủ tục bắt buộc, điều UNCLOS cho phép.

Phán quyết có tính ràng buộc với hai bên Philippines và Trung Quốc. Về mặt kỹ thuật, nó không trực tiếp ràng buộc Việt Nam hay Malaysia. Nhưng cách toà giải thích các điều khoản UNCLOS, nhất là về quyền lịch sử và Điều 121, là cách giải thích của một cơ quan tài phán theo chính Công ước, nên rất khó để bất kỳ ai lập luận ngược lại một cách thuyết phục. Đó là lý do giới luật học coi phán quyết này là một mốc quan trọng của luật biển, không riêng gì của Biển Đông.

UNCLOS không có lực lượng cưỡng chế. Trung Quốc tuyên bố phán quyết "vô hiệu và không có giá trị ràng buộc", và trên thực địa, các đảo nhân tạo vẫn còn đó. Đây là giới hạn quen thuộc của luật quốc tế: nó định nghĩa đúng sai, còn việc thực thi phụ thuộc vào ngoại giao và áp lực của cộng đồng các nước.

Việt Nam đứng ở đâu

Việt Nam không phải một bên trong vụ kiện. Tuy vậy, năm 2014 Việt Nam đã gửi tới toà một văn bản nêu lập trường, đề nghị toà lưu ý đến các quyền và lợi ích của Việt Nam, đồng thời bác bỏ đường chín đoạn. Sau khi phán quyết được công bố, Bộ Ngoại giao Việt Nam hoan nghênh việc toà ra phán quyết, nhắc lại lập trường ủng hộ giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hoà bình theo luật quốc tế và khẳng định chủ quyền đối với Hoàng Sa, Trường Sa.

Với Việt Nam, giá trị lớn nhất của phán quyết nằm ở điểm đầu tiên: đường chín đoạn chồng lấn lên một phần lớn vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Việt Nam tính từ bờ biển đất liền. Nếu đường ấy không có cơ sở pháp lý, thì những vùng biển ngoài khơi miền Trung và miền Nam, nơi có các lô dầu khí và ngư trường quen thuộc của ngư dân, được xác định theo UNCLOS chứ không theo một tấm bản đồ cũ.

Điểm thứ hai cũng có hệ quả hai chiều. Nếu không thực thể nào ở Trường Sa có vùng đặc quyền kinh tế, thì những thực thể Việt Nam đang quản lý cũng chỉ có tối đa 12 hải lý lãnh hải. Đổi lại, tranh chấp được thu hẹp lại thành những vòng tròn nhỏ quanh các đảo đá, thay vì cả một vùng biển rộng lớn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là kết quả có lợi cho các nước ven biển nhỏ hơn.

Đất thống trị biển: quyền đối với vùng biển chỉ sinh ra từ lãnh thổ đất liền và đảo. Đó là nguyên tắc nền tảng mà các toà quốc tế lặp lại suốt nhiều thập kỷ.

Lần tới khi đọc một bản tin về tàu cá bị xua đuổi hay một giàn khoan bị cản trở, bạn thử tự hỏi mấy câu mà toà trọng tài từng đặt ra: sự việc xảy ra cách bờ bao nhiêu hải lý, gần thực thể nào, thực thể ấy là đảo, đá hay bãi chìm? Chỉ cần trả lời được ba câu ấy, bạn đã đọc tin Biển Đông bằng con mắt của một người hiểu luật biển, chứ không chỉ bằng cảm xúc.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!