- Quốc gia / khu vực
- Liên Hợp Quốc
- Liên hệ với Việt Nam
- Việt Nam là thành viên từ 1977 và gửi lực lượng gìn giữ hoà bình từ 2014.
Ngày 20 tháng 9 năm 1977, tại New York, lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên trước trụ sở Liên Hợp Quốc. Chiến tranh mới kết thúc hơn hai năm, đất nước vừa thống nhất, kinh tế kiệt quệ, và Việt Nam trở thành thành viên của tổ chức lớn nhất hành tinh. Hơn bốn mươi năm sau, những người lính mũ nồi xanh mang quân hiệu Việt Nam đang mổ ca cấp cứu ở một bệnh viện dã chiến giữa vùng đầm lầy Nam Sudan. Giữa hai hình ảnh ấy là cả một quãng đường dài, không phải lúc nào cũng thẳng.
Cánh cửa mở sau một lần bị chặn
Ít người nhớ rằng con đường vào Liên Hợp Quốc của nước Việt Nam thống nhất từng bị chặn. Năm 1976, đơn xin gia nhập gặp phải phiếu phủ quyết tại Hội đồng Bảo an. Phải đến năm sau, khi bối cảnh quốc tế thay đổi, Hội đồng mới thông qua khuyến nghị, và Đại hội đồng chấp nhận Việt Nam trong khoá họp thứ 32. Ngày 20/9/1977 vì thế được xem là mốc chính thức.
Vào được không có nghĩa là thoải mái ngay. Những năm 1980, Việt Nam chịu cấm vận và bị cô lập trên nhiều diễn đàn, nhất là quanh vấn đề Campuchia. Trong giai đoạn đó, Liên Hợp Quốc với người Việt chủ yếu hiện diện qua các cơ quan chuyên môn: UNICEF với chương trình tiêm chủng và nước sạch, Chương trình Lương thực Thế giới trong những năm thiếu đói, UNDP với các dự án phát triển. Nhiều người lớn tuổi ở nông thôn vẫn nhớ những thùng sữa bột, những bể nước có in logo xanh nhạt hình quả địa cầu.
Khi Đổi mới bắt đầu và quan hệ với các nước được bình thường hoá dần trong thập niên 1990, vai trò của Việt Nam tại Liên Hợp Quốc mới đổi hướng: từ bên nhận viện trợ sang một thành viên muốn có tiếng nói.
Hai nhiệm kỳ ở chiếc bàn hình móng ngựa
Hội đồng Bảo an có 15 ghế. Năm ghế thường trực thuộc về Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp. Mười ghế còn lại do Đại hội đồng bầu, mỗi nhiệm kỳ hai năm, chia theo khu vực. Ngồi vào một trong mười ghế này là chuyện các nước vận động hàng năm trời.
Việt Nam đã hai lần làm Uỷ viên không thường trực: 2008–2009 và 2020–2021. Ở lần thứ hai, Việt Nam là ứng cử viên duy nhất được nhóm châu Á – Thái Bình Dương giới thiệu và trúng cử với số phiếu gần như tuyệt đối (192 trên 193 phiếu, theo các nguồn tin chính thức thời điểm đó). Con số đó phần nào cho thấy hình ảnh một nước ít gây đối đầu, dễ được chấp nhận.
Trong mỗi nhiệm kỳ, các uỷ viên luân phiên làm Chủ tịch Hội đồng theo thứ tự bảng chữ cái tiếng Anh, mỗi lần một tháng. Việt Nam đã ngồi ghế chủ tịch hai lần trong mỗi nhiệm kỳ. Lần làm chủ tịch tháng 1 năm 2020 khá đặc biệt vì trùng với kỷ niệm 75 năm Hiến chương Liên Hợp Quốc, và Việt Nam chọn chủ đề tôn trọng Hiến chương cho phiên thảo luận mở. Nhiệm kỳ 2020–2021 lại rơi đúng vào đại dịch COVID-19, nên phần lớn các cuộc họp diễn ra trực tuyến, điều chưa từng có tiền lệ với cơ quan này.
Ngồi trong Hội đồng Bảo an không có nghĩa là thay đổi được thế giới. Uỷ viên không thường trực không có quyền phủ quyết, và các nghị quyết lớn vẫn phụ thuộc vào năm nước thường trực. Nhưng ghế ở đó cho một nước tầm trung cơ hội đặt vấn đề lên bàn: bảo vệ dân thường trong xung đột, rà phá bom mìn sau chiến tranh, hợp tác giữa Liên Hợp Quốc và các tổ chức khu vực như ASEAN. Với Việt Nam, đất nước còn hàng trăm nghìn tấn bom mìn sót lại, chuyện rà phá không phải một chủ đề trừu tượng.
Năm 2014: hai sĩ quan đầu tiên
Gìn giữ hoà bình là phần mà người Việt bình thường nhìn thấy rõ nhất. Nhiều năm trước đó, Việt Nam đã cân nhắc, chuẩn bị nhân lực, cử người đi học, nhưng chưa trực tiếp gửi quân. Lý do dễ hiểu: một đất nước từng trải qua chiến tranh dài và có quân đội nước ngoài trên lãnh thổ mình rất thận trọng với chuyện đưa lính ra nước ngoài.
Tháng 6 năm 2014, hai sĩ quan đầu tiên lên đường làm nhiệm vụ cá nhân tại phái bộ Liên Hợp Quốc ở Nam Sudan. Sau đó là các sĩ quan sang Cộng hoà Trung Phi. Họ làm sĩ quan liên lạc, sĩ quan tham mưu, theo dõi tình hình, phối hợp với các lực lượng khác. Công việc ít hình ảnh, nhưng là bước học việc cần thiết: hiểu quy trình, ngôn ngữ, cách vận hành của một phái bộ đa quốc gia.
Để có người đi, phải có nơi đào tạo. Việt Nam lập Cục Gìn giữ hoà bình thuộc Bộ Quốc phòng, chuyên lo tuyển chọn, huấn luyện tiếng Anh, kỹ năng thực địa và luật nhân đạo quốc tế. Tiếng Anh là cửa ải khó nhất với nhiều cán bộ: ở phái bộ, báo cáo, bộ đàm, họp giao ban đều bằng tiếng Anh, và không ai có thời gian chờ phiên dịch.
Bệnh viện dã chiến giữa mùa mưa Bentiu
Bước tiến lớn là năm 2018, khi Việt Nam triển khai đơn vị đầu tiên theo đội hình: Bệnh viện dã chiến cấp 2 số 1, đóng tại Bentiu, Nam Sudan. Từ đó các bệnh viện số 2, số 3 và tiếp theo luân phiên thay nhau, mỗi đợt khoảng một năm.
Bệnh viện cấp 2 nghĩa là có khả năng phẫu thuật, hồi sức, xét nghiệm, chứ không chỉ sơ cứu. Bệnh nhân chủ yếu là nhân viên Liên Hợp Quốc và binh sĩ các nước, nhưng các đoàn y tế Việt Nam còn thường xuyên khám bệnh, phát thuốc cho người dân ở các trại tị nạn quanh khu vực. Bentiu vào mùa mưa ngập nước, đường đất biến thành bùn, muỗi sốt rét dày đặc. Những câu chuyện các bác sĩ kể khi về nước thường xoay quanh những thứ rất đời: nhớ cơm, tự trồng rau muống trong doanh trại, dạy trẻ con địa phương vài câu tiếng Việt.
Một điểm đáng kể là sự có mặt của nữ quân nhân. Các bệnh viện dã chiến Việt Nam có tỷ lệ nữ đáng kể, đúng với điều Liên Hợp Quốc nhiều năm kêu gọi các nước làm: đưa thêm phụ nữ vào lực lượng gìn giữ hoà bình, vì ở nhiều cộng đồng, phụ nữ và trẻ em dễ tiếp cận một nữ bác sĩ hơn.
Công binh ở Abyei
Abyei là một vùng đất nhỏ nằm giữa Sudan và Nam Sudan, hai bên cùng tuyên bố chủ quyền từ khi Nam Sudan tách ra năm 2011. Liên Hợp Quốc có một lực lượng an ninh lâm thời ở đây. Từ năm 2022, Việt Nam đưa đội công binh sang Abyei, đơn vị công binh đầu tiên của Việt Nam tham gia gìn giữ hoà bình.
Việc của công binh nghe không hào hùng: san đường, sửa cầu, làm sân bay dã chiến, khoan giếng, dựng doanh trại. Nhưng ở một vùng mà mùa mưa có thể cắt đứt đường tiếp tế hàng tuần, một con đường đi được là chuyện sống còn với cả phái bộ lẫn dân địa phương. Người dân ở đó gọi những con đường mới theo nhiều cách khác nhau, và báo chí trong nước từng đưa tin về những tuyến đường được người địa phương gắn với tên Việt Nam.
Tính đến nay, tổng số lượt quân nhân, công an Việt Nam tham gia gìn giữ hoà bình đã lên tới hàng nghìn. Nếu so với những nước đóng góp hàng chục nghìn quân như Bangladesh, Ấn Độ hay Nepal thì con số vẫn còn khiêm tốn, nhưng đi từ hai người năm 2014 lên mức này trong chưa đầy một thập kỷ là tốc độ không chậm.
Vì sao một nước từng nhận viện trợ lại đi gìn giữ hoà bình
Có vài cách trả lời, và chúng không loại trừ nhau. Cách thứ nhất là hình ảnh: một đất nước từng được thế giới biết đến qua chiến tranh muốn được nhắc đến vì những việc khác. Cách thứ hai thực dụng hơn: quân đội học được cách làm việc với đối tác quốc tế, bác sĩ quân y có kinh nghiệm thực địa mà ở nhà khó có, và tiếng nói của Việt Nam tại Liên Hợp Quốc có thêm trọng lượng khi đi kèm đóng góp cụ thể.
Cũng có những câu hỏi chính đáng. Gìn giữ hoà bình không miễn rủi ro, các phái bộ ở châu Phi từng có thương vong. Chi phí đào tạo, trang bị không nhỏ, dù Liên Hợp Quốc hoàn trả một phần theo quy định. Và đến nay Việt Nam vẫn tập trung vào các lực lượng hỗ trợ như y tế, công binh, chưa đưa bộ binh chiến đấu. Đó là lựa chọn có chủ ý, khớp với tâm lý thận trọng nói ở trên.
Từ bể nước UNICEF ở một xã nghèo những năm 1980 đến bệnh viện dã chiến ở Bentiu, chiều của sự giúp đỡ đã đảo ngược.
Lần tới nếu bạn thấy trên bản tin một đoàn quân nhân đội mũ nồi xanh làm lễ xuất quân ở sân bay Nội Bài, thử tra xem họ đi đâu. Tên những nơi như Bentiu hay Abyei có thể còn xa lạ, nhưng với vài trăm gia đình Việt, đó là nơi có người thân đang ăn Tết năm nay.


Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!