- Quốc gia / khu vực
- Séc, Ba Lan, Đức
- Liên hệ với Việt Nam
- Hàng chục nghìn người Việt sang Đông Âu theo diện du học và hợp tác lao động rồi ở lại lập nghiệp.
Ở rìa phía nam Praha, cạnh một đường tàu điện, có một khu chợ mà người Séc gọi là Sapa. Bước qua cổng, bạn nghe tiếng rao bằng tiếng Việt, ngửi thấy mùi nước dùng phở, thấy biển hiệu tiệm làm tóc, phòng khám, cửa hàng rau thơm chở từ đâu đó về. Có người Séc đến đây để ăn bún chả, có người Việt sống ở Praha hai mươi năm vẫn tuần nào cũng ghé mua lá lốt. Sapa không phải phố du lịch. Nó là trái tim của một cộng đồng hình thành từ những chuyến tàu, những bản hợp đồng lao động ký giữa các nước xã hội chủ nghĩa cách đây hơn nửa thế kỷ.
Những chuyến đi bắt đầu từ "nước anh em"
Người Việt có mặt ở Đông Âu sớm hơn nhiều người nghĩ. Từ thập niên 1950, Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã gửi sinh viên, nghiên cứu sinh, thực tập sinh sang Liên Xô, Tiệp Khắc, Ba Lan, Cộng hoà Dân chủ Đức, Hungary, Bulgaria. Rất nhiều kỹ sư, bác sĩ, nhà khoa học của miền Bắc thời đó được đào tạo ở Praha, Warszawa, Dresden, Leipzig. Đến giờ, trong một số gia đình ở Hà Nội vẫn còn những cuốn sách tiếng Séc, tiếng Đức, những tấm ảnh chụp trước nhà thờ phủ tuyết, và ông bà thỉnh thoảng buột miệng một câu tiếng Ba Lan.
Làn sóng lớn hơn đến vào thập niên 1980. Theo các hiệp định hợp tác lao động, hàng chục nghìn người Việt sang làm việc trong nhà máy dệt, xí nghiệp cơ khí, mỏ, xưởng chế biến ở các nước khối Đông Âu. Với một nền kinh tế đang khó khăn sau chiến tranh, đây vừa là cách giải quyết việc làm, vừa là cách trả nợ và thu ngoại tệ. Với người lao động, đó là cơ hội hiếm hoi: được ra nước ngoài, tích góp gửi về nhà chiếc xe đạp, máy khâu, vài cuộn vải, những thứ khi ấy rất có giá ở trong nước.
Đông Đức cũ: từ ký túc xá đến hàng hoa quả
Cộng hoà Dân chủ Đức là nơi tiếp nhận nhiều lao động Việt nhất. Họ sống trong các khu ký túc xá tập thể, làm theo hợp đồng có thời hạn, cuộc sống được quản lý khá chặt. Rồi năm 1989 bức tường Berlin sụp đổ, năm sau nước Đức thống nhất, và những nhà máy họ làm việc lần lượt đóng cửa.
Đây là một bước ngoặt mà nhiều người không lường trước. Hợp đồng chấm dứt, nhiều người được khuyến khích về nước kèm một khoản tiền hỗ trợ. Một phần đã về. Phần khác ở lại, sống trong tình trạng cư trú không rõ ràng suốt nhiều năm, cho đến khi luật được điều chỉnh để họ có thể xin ở lại lâu dài. Để sống, họ làm đủ nghề: bán quần áo ở chợ, mở sạp hoa quả, quán ăn châu Á, tiệm hoa, tiệm làm móng. Những năm đầu thập niên 1990 cũng là thời kỳ có những vụ bạo lực bài ngoại nhắm vào người nước ngoài ở miền Đông nước Đức, và người Việt là một trong những nạn nhân.
Điều thú vị là người Việt ở Đức chia làm hai nhóm có lịch sử khác hẳn nhau. Ở phía tây là những người đến từ miền Nam sau năm 1975, phần lớn theo diện tị nạn, trong đó có những người được cứu vớt trên biển. Ở phía đông là những người đến theo hợp tác lao động với Đông Đức. Hai nhóm từng giữ khoảng cách với nhau khá lâu, do khác biệt về hoàn cảnh ra đi và quan điểm. Ngày nay ranh giới đó mờ đi nhiều, nhất là ở thế hệ con cháu. Ở Berlin, trung tâm thương mại Đồng Xuân thuộc quận Lichtenberg trở thành nơi tụ họp quen thuộc, gần giống vai trò của Sapa ở Praha.
Séc và Ba Lan: buôn bán, chợ và giấy tờ
Ở Tiệp Khắc, câu chuyện ban đầu giống Đông Đức: lao động hợp tác, du học sinh. Sau năm 1989 và sau khi đất nước tách thành Cộng hoà Séc và Slovakia năm 1993, nhiều người Việt chuyển sang buôn bán. Những sạp hàng ở chợ biên giới với Đức, những cửa hàng tạp hoá mở đến khuya ở các thị trấn nhỏ trở thành hình ảnh quen thuộc. Ở Séc, người ta thậm chí có cách gọi thân mật cho các tiệm tạp hoá của người Việt, kiểu như "cửa hàng của ông Việt ở góc phố".
Một mốc ít người ngoài biết: năm 2013, Cộng hoà Séc công nhận người Việt là một dân tộc thiểu số chính thức, có đại diện trong hội đồng về dân tộc thiểu số của chính phủ. Điều đó cho thấy cộng đồng này đã bén rễ đủ sâu để được nhìn nhận như một phần của xã hội Séc, chứ không chỉ là "người lao động nước ngoài".
Ba Lan có lịch sử tương tự nhưng quy mô khác. Ở Warszawa, sân vận động Thập niên từng là khu chợ trời khổng lồ những năm 1990, nơi rất nhiều tiểu thương Việt bày hàng trước khi chợ bị dẹp để xây sân vận động mới. Sau đó, việc buôn bán dời về các trung tâm bán sỉ ở ngoại ô, phía nam thủ đô. Số người Việt ở Ba Lan được ước tính khác nhau tuỳ nguồn, vì một phần không đăng ký đầy đủ, nên tốt nhất nên hiểu đó là một cộng đồng vài chục nghìn người.
Thế hệ hai và câu hỏi tiếng Việt
Con của những người bán hàng ở chợ Sapa, Đồng Xuân hay ngoại ô Warszawa giờ đã lớn. Nhiều em học rất giỏi. Ở Đức, đã có những nghiên cứu và bài báo nói về tỷ lệ học sinh gốc Việt vào được trường Gymnasium (dạng trường trung học dẫn lên đại học) cao một cách đáng ngạc nhiên ở một số bang miền đông, dù cha mẹ chủ yếu làm nghề buôn bán nhỏ và nói tiếng Đức chưa sõi. Chuyện này thường được kể như "câu chuyện thành công", nhưng phía sau là áp lực học hành nặng nề, và nhiều người trẻ kể lại cảm giác lớn lên một mình trong khi bố mẹ ở sạp hàng từ sáng đến tối.
Tiếng Việt là chỗ dễ thấy nhất sự đứt gãy giữa các thế hệ. Bố mẹ nói tiếng Séc hay tiếng Đức đủ dùng ở chợ, còn con cái nói tiếng bản xứ như người bản xứ. Trong nhà hình thành một kiểu ngôn ngữ lai: bố mẹ hỏi bằng tiếng Việt, con trả lời bằng tiếng Đức. Những câu chuyện sâu hơn chuyện cơm nước, như chuyện ông bà ngày xưa, chuyện vì sao bố mẹ sang đây, đôi khi không có ngôn ngữ chung để kể.
Nhiều cộng đồng đã tự mở lớp tiếng Việt cuối tuần, thường do hội người Việt, chùa hoặc nhóm phụ huynh tổ chức. Các lớp này gặp chung những khó khăn: thiếu giáo viên, sách giáo khoa soạn cho trẻ trong nước không hợp với trẻ lớn lên ở châu Âu, và trẻ con thì muốn thứ Bảy đi chơi bóng đá hơn là ngồi tập đánh vần. Nhưng cũng có những người trẻ, khi lớn hơn, tự quay lại học tiếng Việt, đi Việt Nam một mình để tìm quê bố mẹ.
Một cộng đồng đang đổi khác
Bộ mặt người Việt ở Đông Âu hôm nay không còn chỉ là sạp hàng. Thế hệ hai làm luật sư, bác sĩ, kỹ sư phần mềm, mở nhà hàng kiểu mới bán phở và bánh bao với thiết kế hiện đại cho khách bản xứ. Một số người tham gia chính trường địa phương. Đồng thời, dòng người mới từ Việt Nam vẫn tiếp tục sang, theo diện lao động, du học hoặc đoàn tụ gia đình, đôi khi cả qua những con đường không chính thức và đầy rủi ro, một vấn đề mà báo chí châu Âu nhiều lần nêu lên.
Cộng đồng vì thế có nhiều lớp chồng lên nhau: thế hệ du học sinh những năm 1960 nay đã ngoài tám mươi, thế hệ lao động hợp tác ngoài sáu mươi, thế hệ con cháu ba mươi tuổi, và những người mới đến tuần trước. Mỗi lớp có ký ức và nỗi lo riêng.
Có những người sang Đông Âu để học một nghề rồi về, cuối cùng lại ở cả đời và có cháu nội không nói được tiếng Việt.
Nếu có dịp đến Praha, bạn hãy dành một buổi sáng ngồi ở chợ Sapa, gọi một bát phở, nghe người bán chuyển qua lại giữa tiếng Việt và tiếng Séc trong cùng một câu. Đó là cách nhanh nhất để hiểu một cộng đồng đã đi qua bao nhiêu biến động mà vẫn giữ được một góc quen thuộc như thế.


Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!