Thế giới

Kinh tế thế giới tác động đến túi tiền người Việt thế nào: tỷ giá, giá xăng, lãi suất Mỹ

Vì sao một cuộc họp ở Washington lại làm khoản trả góp nhà bạn ở Hà Nội tăng lên? Giải thích dễ hiểu về tỷ giá, giá xăng và lãi suất Mỹ.

Quốc gia / khu vực
Thế giới
Liên hệ với Việt Nam
Là nền kinh tế rất mở, Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ đô la, giá dầu và lãi suất Mỹ.

Một buổi chiều, bạn đổ xăng và thấy giá mỗi lít nhích lên vài trăm đồng so với tuần trước. Cùng tuần đó, ngân hàng nhắn tin báo lãi suất tiết kiệm điều chỉnh, và người bạn đang du học ở Úc than rằng tiền học quy ra tiền Việt lại đắt hơn. Ba chuyện tưởng chẳng dính gì nhau, nhưng rất có thể đều bắt nguồn từ những quyết định đưa ra ở Washington, ở Vienna, hay trên một tuyến tàu chở dầu cách Việt Nam nửa vòng trái đất.

Bài này không dự báo giá gì sẽ lên, giá gì sẽ xuống, cũng không khuyên bạn mua vàng hay đô la. Nó chỉ cố giải thích những đường dây nối kinh tế thế giới với túi tiền của một người Việt bình thường, để lần sau đọc tin bạn hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Vì sao một nền kinh tế mở lại "nhạy" như vậy

Việt Nam là một trong những nền kinh tế mở nhất thế giới nếu tính theo tỷ lệ xuất nhập khẩu so với GDP: tổng kim ngạch thương mại hằng năm lớn hơn cả quy mô nền kinh tế. Điện thoại, linh kiện, quần áo, giày dép, cà phê, gạo đi ra; xăng dầu, máy móc, nguyên liệu, linh kiện điện tử đi vào. Rất nhiều nhà máy ở Bắc Ninh, Bình Dương nhập nguyên liệu từ nước ngoài, gia công rồi xuất đi.

Hệ quả là khi thế giới hắt hơi, Việt Nam khó mà không sổ mũi. Khi người tiêu dùng Mỹ, châu Âu thắt lưng buộc bụng, đơn hàng dệt may giảm, công nhân bị cắt ca làm thêm. Khi giá dầu thế giới tăng, chi phí vận tải trong nước tăng theo. Khi đồng đô la mạnh lên, mọi thứ nhập khẩu đắt hơn. Ba kênh truyền dẫn quan trọng nhất với túi tiền gia đình là tỷ giá, giá xăng dầu và lãi suất, mà cả ba đều liên quan chặt với nhau.

Lãi suất Mỹ: cái nút điều khiển từ xa

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (thường gọi là Fed) quyết định lãi suất điều hành của nước Mỹ. Nghe thì là chuyện nội bộ nước Mỹ, nhưng vì đồng đô la là đồng tiền dùng nhiều nhất trong thương mại và tài chính quốc tế, quyết định của Fed lan ra khắp nơi.

Cơ chế cơ bản như sau. Khi Fed tăng lãi suất, gửi tiền và mua trái phiếu bằng đô la trở nên hấp dẫn hơn. Dòng vốn có xu hướng chảy về Mỹ, rời khỏi các thị trường mới nổi. Đồng đô la mạnh lên so với nhiều đồng tiền khác, trong đó có tiền đồng. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khi đó đứng trước một bài toán khó: nếu giữ lãi suất trong nước thấp để hỗ trợ doanh nghiệp vay vốn, tỷ giá có thể chịu áp lực; nếu tăng lãi suất để giữ giá tiền đồng, doanh nghiệp và người vay mua nhà sẽ khổ hơn.

Giai đoạn 2022 là ví dụ dễ nhớ. Fed tăng lãi suất liên tục và mạnh để chống lạm phát cao ở Mỹ. Cùng thời gian đó, ở Việt Nam, tỷ giá chịu sức ép, Ngân hàng Nhà nước phải điều chỉnh chính sách, và lãi suất tiết kiệm lẫn lãi vay trong nước đều tăng lên đáng kể vào cuối năm. Người đang trả góp căn hộ cảm nhận rất rõ khi khoản trả hằng tháng phình ra. Khi chu kỳ đảo chiều, Fed hạ lãi suất, áp lực lên tiền đồng thường dịu bớt.

Cần nói rõ: đây là mối liên hệ có xu hướng, không phải công thức. Lãi suất trong nước còn phụ thuộc vào lạm phát, tăng trưởng tín dụng, sức khoẻ ngân hàng và nhiều yếu tố khác.

Tỷ giá: không chỉ chuyện của người đi du lịch

Nhiều người nghĩ tỷ giá chỉ quan trọng khi đi nước ngoài hay mua hàng trên mạng từ nước ngoài. Thực ra nó len vào giá của rất nhiều thứ trong siêu thị. Sữa bột nhập khẩu, thuốc men, linh kiện điện thoại, thức ăn chăn nuôi (Việt Nam nhập khẩu nhiều ngô và đậu tương làm thức ăn gia súc), phân bón... đều được thanh toán bằng ngoại tệ. Khi đô la lên giá, chi phí nhập về tăng, và sớm muộn một phần sẽ chuyển vào giá bán. Giá thịt lợn bạn mua ngoài chợ, qua đường thức ăn chăn nuôi, cũng có một sợi dây nối với tỷ giá.

Chiều ngược lại cũng đúng. Tiền đồng yếu đi một chút làm hàng xuất khẩu của Việt Nam rẻ hơn trong mắt người mua nước ngoài, có lợi cho nhà xuất khẩu, và gián tiếp cho công nhân trong các nhà máy đó. Một gia đình có người thân gửi kiều hối từ Mỹ về cũng nhận được nhiều tiền đồng hơn với cùng số đô la. Vì vậy chẳng có tỷ giá nào "tốt" cho tất cả mọi người: có nhóm được, có nhóm thiệt.

Việt Nam không thả nổi tỷ giá hoàn toàn. Ngân hàng Nhà nước công bố tỷ giá trung tâm hằng ngày, các ngân hàng thương mại được giao dịch trong một biên độ quanh đó. Cơ chế này giúp tỷ giá ít biến động đột ngột hơn so với nhiều nước, nhưng không có nghĩa là đứng yên.

Giá xăng: một con số đi qua nhiều tầng

Giá xăng ở Việt Nam được điều chỉnh định kỳ theo quy định của liên bộ Công Thương – Tài chính, dựa trên giá xăng dầu thành phẩm trên thị trường thế giới (thị trường Singapore thường được lấy làm tham chiếu ở khu vực). Chu kỳ điều chỉnh đã được rút ngắn qua các lần sửa nghị định, nên bạn sẽ thấy giá thay đổi khá thường xuyên.

Giá cuối cùng bạn trả gồm nhiều lớp: giá nhập, chi phí vận chuyển và kinh doanh, các loại thuế (thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng), và khoản trích hoặc chi từ quỹ bình ổn giá. Vì thuế chiếm một phần không nhỏ, giá trong nước không lên xuống đúng bằng tỷ lệ của giá dầu thế giới. Năm 2022, khi giá dầu thế giới tăng vọt sau xung đột ở Ukraine, giá xăng trong nước lên mức cao kỷ lục, và nhà nước đã giảm thuế bảo vệ môi trường để kéo giá xuống phần nào.

Tác động của giá xăng không dừng ở bình xăng xe máy. Chi phí vận tải tăng thì rau từ Đà Lạt về Sài Gòn, cá từ Cà Mau lên Hà Nội đều đắt hơn. Giá cước taxi công nghệ, vé xe khách, phí giao hàng cũng nhích theo. Đây là lý do mỗi lần giá xăng tăng mạnh, chỉ số giá tiêu dùng thường bị kéo lên.

Và giá dầu thế giới lại chịu ảnh hưởng của những yếu tố khó đoán: quyết định cắt giảm sản lượng của nhóm OPEC+, xung đột ở Trung Đông, tốc độ tăng trưởng của Trung Quốc, thậm chí một cơn bão ở vịnh Mexico. Một lần nữa, đồng đô la xen vào: dầu được định giá bằng đô la, nên khi đô la mạnh, giá dầu quy ra tiền đồng còn đắt thêm.

Những sợi dây khác ít ai để ý

Ngoài ba kênh chính, còn vài đường truyền đáng biết. Giá vàng trong nước chịu ảnh hưởng của giá vàng thế giới, nhưng thường chênh lệch so với giá quốc tế, có lúc chênh rất lớn, do cơ chế quản lý thị trường vàng riêng. Giá gạo xuất khẩu tăng thì nông dân đồng bằng sông Cửu Long được lợi, nhưng người mua gạo ở thành phố có thể phải trả nhiều hơn. Chuyện chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, các tập đoàn chuyển nhà máy sang Việt Nam, tạo thêm việc làm nhưng cũng đẩy giá thuê đất, thuê nhà quanh khu công nghiệp lên.

Kiều hối là một sợi dây khác. Việt Nam thuộc nhóm nước nhận kiều hối lớn trên thế giới, phần nhiều từ Mỹ và các nước châu Á có lao động Việt. Khi kinh tế những nước đó khó khăn, việc làm của người Việt ở đó bấp bênh, và số tiền gửi về cho gia đình ở quê có thể giảm.

Đọc tin kinh tế mà không hoảng

Hiểu các đường dây này không giúp bạn đoán trước được tương lai, mà chẳng ai đoán đúng mãi được. Nó giúp bạn bình tĩnh hơn khi đọc những tiêu đề kiểu "Fed tăng lãi suất" hay "giá dầu lập đỉnh", vì bạn biết chúng tác động qua những bước nào và thường mất bao lâu. Với các quyết định tài chính lớn như vay mua nhà, gửi tiết kiệm dài hạn, đầu tư, bạn nên tìm hiểu kỹ điều khoản và hỏi ý kiến người có chuyên môn thay vì phản ứng theo một tin tức.

Một quyết định họp ở Washington có thể đến bàn ăn nhà bạn qua bao thức ăn chăn nuôi và hóa đơn trả góp.

Thử một bài tập nhỏ: lần tới khi giá xăng điều chỉnh, hãy xem trong bản tin giá dầu thế giới và tỷ giá tuần đó thay đổi thế nào. Làm vài lần, bạn sẽ thấy những con số khô khan bắt đầu kể chuyện.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!