- Quốc gia / khu vực
- Nhật Bản, Hàn Quốc
- Liên hệ với Việt Nam
- Hai đối tác chiến lược toàn diện, nguồn vốn đầu tư lớn và điểm đến của nhiều lao động, du học sinh Việt.
Chuyến bay đêm từ Nội Bài đi Narita hay Incheon có một khung cảnh rất quen. Hàng ghế đầy những người trẻ mặc áo đồng phục công ty môi giới, tay cầm tập hồ sơ, vài người lẩm nhẩm câu chào tiếng Nhật học được tuần trước. Bên cạnh là một bà mẹ đi thăm con gái lấy chồng ở Gyeonggi, mang theo mấy gói mắm tôm bọc ba lớp ni lông. Ở hàng sau, một kỹ sư Hàn về nước nghỉ phép sau ba năm làm ở nhà máy Bắc Ninh. Ít có đường bay nào kể rõ như thế câu chuyện ba nước đang đan vào nhau.
Từ quá khứ khó nói đến quan hệ đối tác chiến lược
Quan hệ của Việt Nam với hai nước này không bắt đầu suôn sẻ. Với Nhật, ký ức về những năm 1940, thời quân Nhật chiếm đóng Đông Dương và nạn đói năm Ất Dậu 1945, vẫn có mặt trong sách sử. Với Hàn Quốc, việc quân đội Hàn tham chiến ở miền Nam Việt Nam trong thập niên 1960 và 1970 để lại những vết thương mà đến nay vẫn còn được nhắc ở một số địa phương miền Trung.
Vậy mà cả hai mối quan hệ đều đi xa hơn nhiều người tưởng. Việt Nam lập quan hệ ngoại giao với Nhật Bản năm 1973 và với Hàn Quốc năm 1992. Đến năm 2022, Việt Nam và Hàn Quốc nâng quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện; với Nhật Bản, mốc tương tự là năm 2023. Đây là mức cao nhất trong cách xếp hạng quan hệ đối ngoại của Việt Nam, chỉ dành cho một số ít nước.
Lý do của sự xích lại khá thực tế. Nhật và Hàn là hai nền kinh tế công nghiệp đang già đi, thiếu lao động, cần nơi đặt nhà máy và cần thị trường. Việt Nam có dân số trẻ, lương cạnh tranh, vị trí thuận lợi và một chính phủ muốn thu hút đầu tư. Hai bên cần nhau, và khi cần nhau đủ lâu thì quan hệ tự khắc sâu thêm.
Nhà máy, đường sắt và những đồng vốn ODA
Nếu hỏi một người ở Bắc Ninh hay Thái Nguyên về Hàn Quốc, câu trả lời đầu tiên thường là Samsung. Tập đoàn này bắt đầu xây nhà máy điện thoại ở Bắc Ninh từ cuối những năm 2000, rồi mở rộng sang Thái Nguyên, kéo theo hàng trăm nhà cung cấp linh kiện. Một phần lớn điện thoại Galaxy bán ra trên thế giới được lắp ráp ở Việt Nam. LG, Hyundai, Lotte, CJ cũng có mặt khắp nơi, từ nhà máy đến siêu thị và rạp chiếu phim. Theo thống kê của phía Việt Nam, Hàn Quốc trong nhiều năm thuộc nhóm dẫn đầu về tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đăng ký, thường đứng đầu hoặc thứ hai.
Dấu ấn của Nhật lại mang dáng dấp khác: hạ tầng. Nhật là một trong những nhà tài trợ vốn vay ưu đãi ODA lớn nhất cho Việt Nam suốt mấy chục năm. Cầu Nhật Tân với năm nhịp dây văng ở Hà Nội, nhà ga T2 sân bay Nội Bài, tuyến metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên ở TP.HCM (khai thác từ cuối năm 2024) đều có vốn và kỹ thuật Nhật. Các tập đoàn như Toyota, Honda, Canon, Aeon cũng đầu tư lớn. Xe máy Honda còn phổ biến đến mức nhiều người lớn tuổi gọi chung mọi chiếc xe máy là "xe Honda".
Không phải dự án nào cũng êm. Metro số 1 chậm tiến độ nhiều năm, đội vốn, kéo theo không ít tranh luận. Một số nhà máy bị phê phán về điều kiện làm việc. Nhưng nhìn tổng thể, vốn Nhật và Hàn đã thay đổi diện mạo công nghiệp của nhiều tỉnh phía Bắc trong vòng chưa đầy hai mươi năm.
Đi làm ở xứ người: thực tập sinh và lao động EPS
Dòng người đi ngược chiều với dòng vốn là người lao động Việt. Ở Nhật, phần lớn đi theo chương trình thực tập sinh kỹ năng, gọi tắt là TITP, và về sau có thêm diện "kỹ năng đặc định" dành cho người có tay nghề và vốn tiếng Nhật nhất định. Khoảng từ năm 2020, người Việt đã trở thành nhóm lao động nước ngoài đông nhất ở Nhật, vượt cả người Trung Quốc. Họ làm trong nhà máy chế biến thực phẩm, công trường xây dựng, xưởng may, viện dưỡng lão.
Chương trình thực tập sinh bị chỉ trích nhiều năm, cả ở Nhật lẫn bởi các tổ chức quốc tế: phí môi giới cao khiến nhiều người vay nợ trước khi đi, không được đổi chỗ làm, có trường hợp bị chủ đối xử tệ. Chính phủ Nhật đã quyết định thay thế nó bằng một chế độ mới theo hướng coi trọng đào tạo và cho phép chuyển việc linh hoạt hơn, dự kiến áp dụng trong vài năm tới. Người định đi nên theo dõi thông tin chính thức từ cơ quan quản lý lao động ngoài nước, đừng chỉ nghe lời công ty môi giới.
Ở Hàn Quốc, kênh chính là chương trình cấp phép việc làm EPS, do nhà nước hai bên quản lý, với kỳ thi tiếng Hàn bắt buộc. Chi phí đi theo EPS thường thấp hơn nhiều so với qua môi giới tư nhân, nên mỗi kỳ thi đều có rất đông người đăng ký. Vấn đề đau đầu nhất là lao động bỏ trốn ở lại quá hạn, đến mức có thời điểm một số địa phương ở Việt Nam bị tạm dừng tuyển.
Một nhóm đặc biệt khác là phụ nữ Việt lấy chồng Hàn. Trong những năm 2000 và 2010, số cuộc hôn nhân này tăng mạnh, phần lớn qua môi giới, có cả những câu chuyện đau lòng lẫn những gia đình hạnh phúc. Con cái của các gia đình đa văn hoá ấy giờ đã lớn, có em nói tiếng Việt với mẹ, tiếng Hàn ở trường, và trở thành cầu nối tự nhiên nhất giữa hai nước.
Du học: từ học bổng Monbukagakusho đến làn sóng trường tiếng
Đi học là con đường thứ ba. Học bổng chính phủ Nhật, quen gọi là học bổng Monbukagakusho hay MEXT, từ lâu đã là mơ ước của nhiều sinh viên giỏi. Một thế hệ kỹ sư, giảng viên, quan chức Việt Nam từng học ở Nhật và mang về cách làm việc tỉ mỉ, đúng giờ.
Sang thập niên 2010, du học Nhật và Hàn bùng nổ theo hướng khác: hàng chục nghìn bạn trẻ sang học trường tiếng, vừa học vừa làm thêm ở cửa hàng tiện lợi, quán ăn. Với nhiều gia đình nông thôn, đây là cách đi nước ngoài ít tốn kém hơn đi Âu Mỹ. Nhưng cũng có không ít trường hợp "du học" chỉ là cái vỏ để đi làm, dẫn tới việc cả hai nước siết chặt thủ tục visa với một số trường và một số vùng. Bài học cho người định đi khá rõ: chọn trường có kiểm định, tính kỹ chi phí, và đừng tin lời hứa "đi học mà như đi làm".
Doraemon, K-pop và những bộ phim chiếu lúc nửa đêm
Có lẽ sợi dây bền nhất lại là văn hoá đại chúng. Thế hệ 8x, 9x lớn lên với truyện tranh Doraemon, Thám tử lừng danh Conan, Dragon Ball, nhiều bản in ban đầu chưa có bản quyền. Doraemon được yêu đến mức nhân vật này từng được chọn làm đại sứ cho các hoạt động giao lưu Việt – Nhật. Về sau là anime, game, món sushi và ramen xuất hiện khắp các phố lớn.
Làn sóng Hàn, hay Hallyu, đến Việt Nam từ cuối những năm 1990 với những bộ phim truyền hình như "Người mẫu", "Trái tim mùa thu", rồi bùng lên với K-pop. Các nhóm nhạc như Big Bang, rồi BTS, Blackpink có lượng người hâm mộ đông đảo; các buổi hoà nhạc ở Hà Nội và TP.HCM thường cháy vé. Mỹ phẩm Hàn, quán gà rán, quán lẩu tokbokki mọc lên ở cả thị trấn huyện. Ngược lại, đồ ăn Việt cũng được đón nhận ở Seoul và Tokyo, và gần đây có cả ca sĩ, diễn viên Việt góp mặt trong các chương trình giải trí Hàn.
Bóng đá cũng có phần của nó. Huấn luyện viên Park Hang-seo dẫn dắt đội tuyển Việt Nam từ năm 2017 đến đầu năm 2023, đưa U23 vào chung kết châu Á 2018 và đội tuyển vô địch AFF Cup 2018. Ông trở thành một trong những người Hàn được người Việt quý mến nhất, và ở Hàn, các trận đấu của Việt Nam thời ấy cũng được truyền hình trực tiếp.
Gắn bó, nhưng không đơn giản
Gọi là gắn bó không có nghĩa mọi thứ đều đẹp. Việt Nam phụ thuộc khá nhiều vào một số tập đoàn lớn, nhất là trong xuất khẩu điện tử. Người lao động vẫn phải trả phí cao và đối mặt với rủi ro. Có những định kiến hai chiều, từ cách một số chương trình truyền hình Hàn miêu tả cô dâu Việt đến cái nhìn của người Việt về "ông chủ Hàn khó tính". Những chuyện ấy cần được nói thẳng thay vì che đi bằng lời ngoại giao.
Điều thú vị là ba nước cùng chia sẻ khá nhiều thứ cũ hơn cả nhà máy và K-pop: chữ Hán trong vốn từ vựng, tết Nguyên đán theo âm lịch (Hàn Quốc vẫn ăn Seollal, Nhật thì đã chuyển sang Tết dương lịch từ thời Minh Trị), đũa, cơm, nước mắm hay nước tương. Một người Việt học tiếng Hàn sẽ nhận ra "chuẩn bị" là junbi, "chú ý" là juui; học tiếng Nhật thì gặp junbi và chūi. Lần tới bạn nghe một bài K-pop hay xem một tập anime, thử để ý xem có bao nhiêu từ nghe như tiếng Việt đọc chệch đi một chút. Có khi đó là cách dễ nhất để hiểu vì sao ba nước này thấy nhau gần gũi.



Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!