Tiếng Việt trên thế giới: ai đang học và vì sao

Tóm tắt nhanh

• Tiếng Việt là ngôn ngữ chính của hơn 100 triệu dân Việt Nam và hàng triệu người Việt ở nước ngoài.
• Ở Australia, tiếng Việt là ngôn ngữ được nói ở nhà phổ biến thứ ba ngoài tiếng Anh, chỉ sau tiếng Quan Thoại và tiếng Ả Rập (điều tra dân số 2021).
• Hàn Quốc đưa tiếng Việt vào danh sách ngoại ngữ thứ hai trong kỳ thi đại học từ năm học 2013–2014; Đài Loan đưa tiếng Việt vào trường học cho con em gia đình có cha hoặc mẹ người Việt.
• Người học tiếng Việt chia thành ba nhóm chính: thế hệ gốc Việt, người làm ăn với Việt Nam, và người yêu văn hóa.

Một ngôn ngữ dùng chữ Latin ở châu Á

Với người nước ngoài, ấn tượng đầu tiên về tiếng Việt thường là bất ngờ: một ngôn ngữ châu Á nhưng viết bằng chữ cái Latin. Chữ Quốc ngữ, kèm hệ thống dấu thanh, giúp người học có thể đọc thành tiếng gần như ngay sau khi nắm quy tắc.

Thử thách thật sự nằm ở thanh điệu. Giọng miền Bắc có sáu thanh, và chỉ cần đổi thanh là nghĩa của từ thay đổi hoàn toàn. Đổi lại, ngữ pháp tiếng Việt khá thân thiện: động từ không chia theo thì, danh từ không có giống đực giống cái, số nhiều chỉ cần thêm từ chỉ lượng.

Vì vậy, người học thường nói vui rằng tiếng Việt “dễ đọc, khó nghe, khó nói cho đúng”.

Ai đang học tiếng Việt

1. Thế hệ gốc Việt ở nước ngoài: trẻ em sinh ra ở Mỹ, Pháp, Australia, Đức đi học lớp tiếng Việt cuối tuần để nói chuyện với ông bà, giữ kết nối với gốc gác.
2. Người làm ăn và làm việc với Việt Nam: doanh nhân, kỹ sư, nhà ngoại giao từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, những nơi có đầu tư lớn vào Việt Nam.
3. Gia đình đa văn hóa: con em của các cặp vợ chồng có cha hoặc mẹ là người Việt, đặc biệt ở Hàn Quốc và Đài Loan.
4. Người yêu văn hóa và du lịch: du khách, sinh viên ngôn ngữ học, người muốn sống một thời gian ở Việt Nam.

Những nơi tiếng Việt có vị trí đặc biệt

Australia. Theo điều tra dân số năm 2021, khoảng 320.000 người nói tiếng Việt ở nhà, tăng khoảng 43.000 người so với năm 2016. Phần lớn sống ở bang Victoria và New South Wales. Ở một số khu phố của Sydney và Melbourne, biển hiệu tiếng Việt là cảnh quen thuộc.

Hàn Quốc. Từ năm học 2013–2014, tiếng Việt trở thành một môn ngoại ngữ thứ hai mà học sinh có thể chọn trong kỳ thi đại học quốc gia, cùng với tiếng Nhật, tiếng Trung, tiếng Đức, tiếng Pháp và nhiều thứ tiếng khác. Bài thi gồm 30 câu trắc nghiệm trong 40 phút.

Đài Loan. Từ cuối thập niên 2010, chính sách giáo dục khuyến khích học sinh học ngôn ngữ của cha hoặc mẹ là cư dân mới, trong đó có tiếng Việt. Nhiều nghiên cứu gọi đây là “ngôn ngữ di sản” của một thế hệ trẻ đang lớn lên tại đây.

Cộng hòa Séc. Từ năm 2013, cộng đồng người Việt có đại diện trong Hội đồng Chính phủ về các dân tộc thiểu số, và tiếng Việt vì thế có vị trí như ngôn ngữ của một nhóm thiểu số được công nhận.

Vì sao nhu cầu đang tăng

Có ba động lực chính khiến số người học tiếng Việt tăng trong những năm gần đây:

• Kinh tế: Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu, kéo theo nhu cầu nhân sự hiểu tiếng và văn hóa Việt.
• Di cư hai chiều: lao động, du học sinh Việt sang nước ngoài, và chuyên gia nước ngoài sang Việt Nam.
• Văn hóa đại chúng: ẩm thực, du lịch và âm nhạc khiến nhiều người trẻ tò mò về ngôn ngữ đằng sau.

Các trường đại học ở nhiều nước đã mở chuyên ngành Việt Nam học, còn ở trong nước, các khoa dạy tiếng Việt cho người nước ngoài thường xuyên đón học viên từ châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ.

Ba miền, ba giọng

Một điều khiến người học bất ngờ là tiếng Việt có khác biệt vùng miền khá rõ. Giọng Bắc giữ đủ sáu thanh; nhiều giọng miền Trung và miền Nam gộp một số thanh lại, đồng thời phát âm một số phụ âm khác đi. Một vài từ vựng thông dụng cũng khác nhau giữa các miền.

Các giáo trình cho người nước ngoài thường chọn giọng Hà Nội hoặc giọng Sài Gòn làm chuẩn. Lời khuyên phổ biến là: chọn giọng của nơi bạn định sống hoặc làm việc, rồi dần làm quen với các giọng khác. Người Việt các miền vẫn hiểu nhau dễ dàng, và người học cũng sẽ như vậy sau một thời gian.

Bạn có biết? Tại Australia, tiếng Việt là ngôn ngữ được nói ở nhà nhiều thứ ba ngoài tiếng Anh, với khoảng 320.000 người theo điều tra dân số năm 2021, chỉ đứng sau tiếng Quan Thoại và tiếng Ả Rập.

Điều đáng nhớ

Tiếng Việt đang đi ra thế giới theo nhiều con đường: theo chân người di cư, theo dòng vốn đầu tư, và theo sự tò mò của những người yêu văn hóa Việt. Ở mỗi nơi, nó mang một ý nghĩa khác: ngôn ngữ của ông bà, ngôn ngữ của công việc, hay đơn giản là ngôn ngữ của một chuyến đi đáng nhớ.

Nếu bạn đang học tiếng Việt, đừng sợ thanh điệu. Hầu như người Việt nào cũng sẽ vui vẻ sửa giúp bạn, và một câu “cảm ơn” đúng thanh thường mở ra nhiều cánh cửa hơn bạn nghĩ.