Sức khoẻ 24/09/2026 6 phút đọc

Ô nhiễm không khí mùa đông ở Hà Nội: hiểu chỉ số AQI và tự bảo vệ

Lớp sương đục trên Hà Nội mỗi sáng tháng Chạp thường không phải sương. Vì sao mùa đông tệ hơn, đọc AQI thế nào và khẩu trang nào thật sự có ích.

Ảnh: Banhtrung1 · CC0 · Wikimedia Commons

Sáng tháng Mười hai, đứng trên cầu Nhật Tân nhìn về phía nội thành, bạn sẽ thấy các toà nhà cao tầng như bị nhúng vào một lớp sữa đục. Người mới đến tưởng đó là sương mù lãng mạn của mùa đông Bắc Bộ. Người ở lâu thì mở điện thoại xem ứng dụng đo không khí, thấy con số chuyển sang màu đỏ hoặc tím, và lặng lẽ đeo khẩu trang trước khi dắt xe ra ngõ.

Ô nhiễm không khí ở Hà Nội không phải chuyện mới, nhưng nó có mùa. Hiểu vì sao mùa đông nặng hơn, đọc đúng con số AQI và biết mình nên làm gì vào những ngày xấu là mấy việc đơn giản giúp bạn và gia đình bớt hít bụi.

Vì sao mùa đông lại tệ hơn mùa hè

Nguồn thải ở Hà Nội quanh năm không chênh nhau quá nhiều: xe máy, ô tô, công trình xây dựng, bụi đường, các khu công nghiệp và làng nghề xung quanh, việc đốt rác, đốt rơm rạ sau mùa gặt ở các tỉnh lân cận. Điều thay đổi theo mùa là khả năng của bầu trời trong việc "pha loãng" và cuốn chỗ bụi ấy đi.

Mùa hè có mưa rào rửa không khí, có gió mạnh và đối lưu mạnh, khí nóng dưới mặt đất bốc lên cao mang bụi theo. Mùa đông thì ngược lại. Trời ít mưa, gió yếu, và thường xuất hiện hiện tượng nghịch nhiệt: một lớp không khí ấm nằm phía trên lớp không khí lạnh sát mặt đất, như cái nắp vung đậy lên nồi. Khói xe và bụi bị giữ lại ở độ cao người thở. Đó là lý do những buổi sáng lặng gió, trời âm u thường là lúc chỉ số tệ nhất, rồi dịu đi khi có đợt gió mùa mạnh hoặc mưa.

Đọc chỉ số AQI cho đúng

AQI (Air Quality Index, chỉ số chất lượng không khí) là cách quy đổi nồng độ nhiều chất ô nhiễm về một thang số chung để người thường dễ hiểu. Việt Nam có thang VN_AQI riêng, còn nhiều ứng dụng quốc tế dùng thang của Mỹ. Hai thang không hoàn toàn giống nhau về cách tính, nên cùng một thời điểm hai ứng dụng có thể cho số hơi khác. Nhưng cách chia mức thì tương tự, có thể nhớ đại khái như sau:

  • 0–50 (xanh lá): tốt, sinh hoạt bình thường.
  • 51–100 (vàng): trung bình, người rất nhạy cảm nên để ý.
  • 101–150 (cam): kém, người có bệnh hô hấp, tim mạch, người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai nên hạn chế hoạt động mạnh ngoài trời.
  • 151–200 (đỏ): xấu, mọi người nên giảm thời gian ở ngoài trời.
  • 201–300 (tím): rất xấu, nên tránh hoạt động ngoài trời.
  • Trên 300 (nâu): nguy hại.

Chất đáng lo nhất trong mùa đông Hà Nội thường là bụi mịn PM2.5, tức các hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc rất nhiều lần. Chúng đủ nhỏ để đi sâu vào phổi, và các tổ chức y tế đã liên hệ việc phơi nhiễm lâu dài với nhiều bệnh hô hấp và tim mạch. Khi ứng dụng ghi AQI cao, bạn có thể bấm vào xem chất nào đang "kéo" con số lên; vào mùa này, phần lớn là PM2.5.

Một mẹo nhỏ: đừng nhìn con số trung bình cả ngày rồi yên tâm. Ô nhiễm thay đổi theo giờ. Thường thì sáng sớm và tối muộn, khi nhiệt độ thấp và gió lặng, chỉ số dễ lên cao; buổi trưa nắng có thể đỡ hơn. Xem theo giờ giúp bạn chọn lúc ra ngoài.

Khẩu trang nào thì có tác dụng

Khẩu trang vải hay khẩu trang y tế mỏng mà nhiều người vẫn đeo khi đi xe máy chủ yếu cản được bụi to và nắng, còn với bụi mịn thì hiệu quả hạn chế, nhất là khi đeo hở hai bên má. Loại được thiết kế để lọc hạt nhỏ là khẩu trang đạt chuẩn như N95, KN95, FFP2 hoặc tương đương.

Nhưng khẩu trang tốt chỉ phát huy khi đeo kín: ôm sát sống mũi, không hở cằm, không có khe ở má. Râu rậm cũng làm giảm độ kín. Khẩu trang loại này dùng một thời gian sẽ bẩn và khó thở hơn, nên thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Trẻ nhỏ cần loại vừa cỡ mặt; với trẻ rất nhỏ, việc hạn chế ra ngoài vào giờ ô nhiễm thường thực tế hơn là bắt đeo khẩu trang.

Trong nhà cũng cần để ý

Nhiều người nghĩ đóng kín cửa là xong. Thực tế bụi mịn vẫn len vào qua khe cửa, và trong nhà còn có nguồn ô nhiễm riêng: bếp than tổ ong (nay đã ít nhưng chưa hết ở một số nơi), hương thắp, khói thuốc lá, nấu nướng chiên rán không có máy hút mùi.

Vào ngày AQI cao, có thể đóng cửa sổ hướng ra đường lớn, mở thông gió vào lúc chỉ số thấp hơn trong ngày. Máy lọc không khí có màng lọc HEPA giúp giảm bụi mịn trong một phòng kín, với điều kiện chọn công suất phù hợp diện tích và thay lõi lọc đúng hạn. Máy lọc không thay được việc giảm nguồn khói ngay trong nhà: bỏ thuốc lá trong nhà, bật hút mùi khi nấu, hạn chế đốt hương trong phòng kín là những việc không tốn tiền mà có ích.

Cây xanh trong phòng đẹp, dễ chịu, nhưng đừng trông vào vài chậu trầu bà để lọc bụi mịn cho cả căn hộ. Mức lọc của chúng trong điều kiện sinh hoạt thường rất nhỏ.

Ai cần cẩn thận hơn, và khi nào nên đi khám

Trẻ em thở nhanh hơn người lớn so với cân nặng, phổi đang phát triển, nên dễ bị ảnh hưởng. Người già, người có hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim mạch, phụ nữ mang thai cũng thuộc nhóm nhạy cảm. Với các nhóm này, những ngày màu cam trở lên đã đáng để thay đổi lịch: đưa buổi tập thể dục vào trong nhà, đổi giờ đi chợ, chuyển chạy bộ ven hồ sang tập ở phòng tập.

Người đang có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ điều trị xem cần làm gì vào mùa ô nhiễm, có cần điều chỉnh kế hoạch dùng thuốc hay không, thay vì tự xử lý. Nếu bạn hoặc người thân thấy ho kéo dài, khó thở, khò khè, tức ngực, hay cơn hen xuất hiện dày hơn trong mùa này, hãy đi khám. Bài viết này là thông tin phổ thông, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.

Thói quen nhỏ cho cả mùa

Cài một ứng dụng theo dõi chất lượng không khí và xem nó như xem dự báo thời tiết mỗi sáng. Chọn lộ trình ít xe hơn nếu có thể, dù xa thêm một chút; đi sau một chiếc xe buýt xả khói đen trong mười phút đèn đỏ không phải ý hay. Uống đủ nước, ngủ đủ, vì cơ thể khoẻ hồi phục tốt hơn sau những ngày phải hít nhiều bụi.

Và có lẽ đáng nghĩ thêm một chút về phần mình trong đám bụi chung ấy: chiếc xe máy cũ lâu không bảo dưỡng, đống lá đốt ở góc vườn, thói quen nổ máy chờ trước cổng trường. Mùa đông Hà Nội vẫn có những ngày trời trong veo sau đợt gió mùa, nhìn rõ từng mái nhà ở bên kia sông Hồng. Lần tới gặp một ngày như vậy, thử để ý xem con số trên điện thoại là bao nhiêu, rồi nhớ lấy cảm giác thở dễ dàng ấy.

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!