Ngày thứ tư, cơn sốt của đứa trẻ hạ xuống. Cả nhà thở phào, nghĩ bệnh đã lui. Nhưng với sốt xuất huyết, đây lại đúng là lúc cần để ý nhất. Rất nhiều ca nặng trở nặng không phải khi sốt cao nhất, mà ngay sau khi hết sốt.
Bài này tóm lược những điều người nhà nên biết về sốt xuất huyết: bệnh diễn tiến ra sao, dấu hiệu cảnh báo nào báo hiệu phải đi viện ngay, chăm sóc tại nhà thế nào cho đúng và phòng bệnh ra sao. Nội dung dựa trên hướng dẫn công khai của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế, chỉ mang tính phổ thông. Khi nghi mắc bệnh, hãy đi khám để bác sĩ chẩn đoán và theo dõi.
Sốt xuất huyết là bệnh gì và lây thế nào
Sốt xuất huyết Dengue do virus Dengue gây ra. Virus này có bốn típ huyết thanh, nên một người có thể mắc bệnh nhiều lần trong đời. Theo WHO, lần nhiễm sau với một típ khác có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn. Vì vậy câu "đã bị một lần rồi thì không bị nữa" là sai.
Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường. Virus truyền qua vết đốt của muỗi vằn, chủ yếu là loài Aedes aegypti, con muỗi có những vạch trắng trên thân và chân. Khác với muỗi gây sốt rét, muỗi vằn đốt chủ yếu vào ban ngày, mạnh nhất lúc sáng sớm và chiều tối. Chúng đẻ trứng trong nước đọng sạch quanh nhà: lu, khạp, bình bông, chén nước kê chân tủ, lốp xe cũ, vỏ dừa, chai lọ vứt ngoài vườn.
Ở Việt Nam, bệnh lưu hành quanh năm ở phía Nam và tăng mạnh vào mùa mưa. Miền Bắc thường có nhiều ca vào khoảng cuối hè, đầu thu.
Diễn tiến ba giai đoạn: vì sao hết sốt chưa phải là hết bệnh
WHO và Bộ Y tế mô tả bệnh thường đi qua ba giai đoạn.
Giai đoạn sốt: sốt cao đột ngột, thường kéo dài vài ngày (khoảng 2 đến 7 ngày), kèm đau đầu, đau sau hốc mắt, đau cơ, đau khớp, mệt, buồn nôn, có thể nổi ban đỏ trên da. Một số người có chấm xuất huyết dưới da hoặc chảy máu chân răng, chảy máu cam nhẹ.
Giai đoạn nguy hiểm: thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến thứ 7 của bệnh, quanh thời điểm sốt bắt đầu giảm. Ở một số người, thành mạch tăng tính thấm, huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch. Máu cô đặc lại, tiểu cầu giảm, và nếu không được theo dõi, truyền dịch kịp thời, người bệnh có thể sốc, xuất huyết nặng hoặc tổn thương cơ quan.
Giai đoạn hồi phục: người bệnh thấy khỏe dần, ăn ngon hơn, đi tiểu nhiều hơn. Đây là lúc dịch đã thoát ra được tái hấp thu.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: đa số người bệnh chỉ bị nhẹ và tự khỏi, nhưng người ta không thể biết trước ai sẽ trở nặng. Theo dõi sát trong giai đoạn nguy hiểm là cách duy nhất để phát hiện sớm.
Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết: khi nào phải đi viện ngay
WHO liệt kê các dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết nặng, và khuyến cáo khi có dấu hiệu này cần đến cơ sở y tế ngay để được theo dõi, có thể phải nhập viện. Những dấu hiệu cần đi viện ngay gồm:
- Đau bụng nhiều, đau liên tục, hoặc ấn vào vùng gan (dưới sườn phải) thấy đau.
- Nôn liên tục, nôn nhiều lần, không uống được.
- Chảy máu: chảy máu chân răng, chảy máu cam khó cầm, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, tiểu ra máu, kinh nguyệt ra nhiều bất thường.
- Thở nhanh, khó thở.
- Mệt lả, li bì, hoặc ngược lại vật vã, bứt rứt, khó chịu.
- Tay chân lạnh, da lạnh ẩm, môi tái.
- Tiểu rất ít hoặc không đi tiểu trong nhiều giờ.
Đừng chờ có đủ các dấu hiệu. Chỉ một dấu hiệu là đã đủ lý do để đi khám ngay, nhất là khi xảy ra vào lúc vừa hết sốt.
Một số người có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn và nên được bác sĩ theo dõi kỹ ngay từ đầu: trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người béo phì, người có bệnh nền như tiểu đường, tim mạch, bệnh thận, bệnh gan, bệnh máu.
Chăm sóc người bệnh tại nhà: nên làm và tuyệt đối không làm
Với ca nhẹ, bác sĩ có thể cho theo dõi tại nhà và hẹn tái khám, xét nghiệm máu theo lịch. Hiện chưa có thuốc đặc trị diệt virus Dengue; điều trị chủ yếu là hỗ trợ và theo dõi. Những việc thường được khuyến cáo:
Uống đủ nước: nước lọc, nước oresol pha đúng hướng dẫn trên gói, nước trái cây, nước cháo. Mất nước làm bệnh nặng thêm.
Hạ sốt đúng cách: lau người bằng nước ấm, mặc đồ thoáng. Nếu cần dùng thuốc hạ sốt, hãy dùng loại và liều lượng theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Tuyệt đối không tự dùng aspirin hay ibuprofen: WHO khuyến cáo tránh các thuốc này vì chúng làm tăng nguy cơ chảy máu. Cẩn thận với các loại thuốc cảm, thuốc giảm đau kết hợp, vì nhiều sản phẩm có chứa các hoạt chất này. Khi đi mua thuốc, hãy nói rõ với dược sĩ là đang nghi sốt xuất huyết.
Nghỉ ngơi, ăn đồ mềm dễ tiêu. Tránh đồ uống có màu đỏ, nâu đen nếu có thể, để không nhầm với nôn ra máu.
Không tự truyền dịch tại nhà, không tự ý dùng kháng sinh hay thuốc không rõ nguồn gốc. Truyền dịch không đúng có thể gây quá tải dịch, nguy hiểm.
Ngủ mùng cả ngày lẫn đêm trong lúc bệnh, để muỗi không đốt người bệnh rồi lây sang người khác trong nhà.
Hãy tái khám đúng hẹn, kể cả khi thấy đã khỏe. Xét nghiệm máu (tiểu cầu, hematocrit) giúp bác sĩ đánh giá điều mà mắt thường không thấy.
Cách phòng sốt xuất huyết hiệu quả nhất
Phòng bệnh tốt nhất là không để muỗi vằn có chỗ đẻ. Bộ Y tế nhiều năm tuyên truyền khẩu hiệu "không có lăng quăng (bọ gậy), không có sốt xuất huyết". Việc cụ thể:
- Đậy kín lu, khạp, bể chứa nước; thay nước bình bông thường xuyên, ít nhất mỗi tuần.
- Thả cá ăn lăng quăng vào bể nước lớn.
- Lật úp hoặc bỏ đi chai lọ, vỏ lon, lốp xe, vỏ dừa quanh nhà; dọn máng xối bị đọng nước.
- Đổ dầu hoặc muối vào chén nước kê chân tủ chén, hoặc thay nước thường xuyên.
- Mặc áo dài tay, dùng kem xua muỗi, ngủ mùng kể cả ban ngày, nhất là với trẻ nhỏ.
- Hợp tác khi địa phương phun hóa chất diệt muỗi.
Một con muỗi vằn thường sống và bay trong phạm vi không xa nơi nó nở ra, nên vệ sinh quanh nhà mình và nhà hàng xóm có tác dụng trực tiếp.
Về vắc xin: một số vắc xin sốt xuất huyết đã được WHO xem xét và nhiều nước cấp phép; tại Việt Nam cũng đã có vắc xin được cấp phép trong những năm gần đây. Đối tượng tiêm và lịch tiêm cụ thể cần được bác sĩ tư vấn; vắc xin không thay thế việc diệt lăng quăng và chống muỗi đốt.
Những hiểu lầm thường gặp
"Cạo gió, giác hơi cho ra máu bầm là hết bệnh": không có cơ sở, lại có thể gây bầm tím, che lấp dấu hiệu xuất huyết dưới da.
"Uống nước dừa, nước lá đu đủ để tăng tiểu cầu": uống nước dừa giúp bù nước, nhưng không thay được theo dõi y tế. Hiệu quả của lá đu đủ chưa được khẳng định đủ chắc để thay điều trị.
"Hết sốt là khỏi": như đã nói, đây là lúc dễ trở nặng nhất.
Khi trong nhà có người sốt cao vào mùa mưa, câu hỏi nên đặt không phải là "có phải sốt xuất huyết không", mà là "hôm nay là ngày thứ mấy của cơn sốt". Ghi lại ngày bắt đầu sốt, đếm từng ngày, và đưa người bệnh đi khám ngay khi thấy một trong những dấu hiệu cảnh báo kể trên.




Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!