Nghệ thuật 22/09/2026 6 phút đọc

Hát xoan là gì? Tiếng hát cửa đình vùng đất Tổ Phú Thọ

Từ chỗ phải "bảo vệ khẩn cấp" năm 2011, hát xoan được UNESCO chuyển sang danh sách di sản đại diện năm 2017. Một buổi hát xoan có gì?

Ảnh: © Phú Thọ Department of Culture, Sports and Tourism, Viet Nam, 2016 · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Tháng Giêng ở vùng Việt Trì, trong sân một ngôi đình cổ, mấy cô gái đứng thành hàng, áo tứ thân, khăn mỏ quạ, tay cầm quạt. Phía trước là một người đàn ông lớn tuổi cầm chiếc trống nhỏ. Ông gõ mấy tiếng, các cô cất giọng, vừa hát vừa nghiêng người, đưa quạt theo nhịp, chân bước lên lùi xuống rất chậm. Người đứng xem quanh sân phần đông là dân làng, có cả mấy đứa trẻ con chạy lăng xăng. Đó là hát xoan, loại hình hát mà người Phú Thọ tin là đã có từ thời vua Hùng.

Năm 2011, UNESCO đưa hát xoan Phú Thọ vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sáu năm sau, năm 2017, nó được chuyển sang Danh sách di sản đại diện của nhân loại. Hiếm di sản nào đi được một đoạn đường ngược như vậy, từ chỗ suýt mất sang chỗ đủ sống khoẻ. Muốn hiểu vì sao, phải biết hát xoan là gì và nó gần mất thế nào.

Hát cửa đình mùa xuân

Tên gọi "xoan" có nhiều cách giải thích. Có người cho rằng nó đọc chệch từ "xuân", vì đây là lối hát mùa xuân, hát vào dịp đầu năm. Có người gắn nó với cây xoan, loài cây nở hoa tím vào khoảng thời gian ấy. Trong dân gian, hát xoan còn được gọi là "hát cửa đình", vì nơi biểu diễn chính là sân đình, trước cửa nơi thờ thần làng.

Ở vùng đất Tổ, nhiều đình làng thờ các vua Hùng hoặc những nhân vật gắn với thời Hùng Vương. Hát xoan vì thế có tính nghi lễ rõ ràng: trước hết là hát thờ thần, cầu cho mùa màng tốt, người vật yên ổn. Truyền thuyết địa phương còn kể rằng chính vua Hùng hoặc người trong hoàng tộc đã dạy dân hát xoan. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu, nhưng nó cho thấy người Phú Thọ đặt môn nghệ thuật này ở vị trí cao thế nào.

Bốn phường xoan gốc và những người giữ nghề

Hát xoan được tổ chức theo phường, giống như một gánh hát của làng. Bốn phường xoan gốc nổi tiếng là An Thái, Phù Đức, Kim Đái và Thét, nằm ở vùng ven Việt Trì ngày nay. Mỗi phường có một ông trùm đứng đầu, người am hiểu bài bản nhất, lo dạy hát, giữ lề lối và dẫn phường đi hát.

Trong phường có hai vai chính. Đào là các cô gái trẻ, hát và múa. Kép là nam giới, thường giữ nhịp bằng trống, phách và hát đối với đào. Theo lệ cũ, các đào xoan phần lớn là thiếu nữ chưa chồng. Phường xoan đi hát theo lời mời từ làng này sang làng khác, đầu xuân đi suốt mấy tuần liền.

Nhạc cụ của hát xoan rất ít: một chiếc trống nhỏ, đôi phách tre. Không có đàn, không có kèn. Phần lớn sức nặng nằm ở giọng hát và nhịp phách. Lối hát này nghe mộc, nhiều đoạn lặp, có những tiếng đệm luyến láy mà người quen nghe quan họ sẽ thấy hơi giống mà vẫn khác.

Ba chặng của một buổi hát

Một buổi hát xoan đầy đủ theo lề lối cũ đi qua ba phần, mỗi phần mang một tinh thần khác nhau.

Phần đầu là hát nghi lễ, dành cho thần linh. Phường xoan đứng trước ban thờ, hát những bài chúc, bài thờ, mời thần về dự hội. Không khí trang nghiêm, động tác chậm, lời hát mang tính khấn nguyện.

Phần thứ hai là hát quả cách. "Quả cách" là những tổ khúc gồm nhiều bài liền nhau, có kết cấu ổn định, truyền lại qua nhiều thế hệ. Người ta thường nói hát xoan có mười bốn quả cách. Lời ca ở phần này kể về công việc đồng áng, đánh cá, đi săn, dệt cửi, về cảnh vật bốn mùa. Nghe kỹ, bạn sẽ thấy một bức chân dung sinh hoạt của cư dân nông nghiệp ven sông Hồng, sông Lô ngày trước.

Phần cuối là hát hội, phần vui nhất. Lúc này nghi lễ đã xong, cuộc hát mở ra cho dân làng cùng tham gia. Trai gái hát đối đáp, trêu ghẹo, tỏ tình qua những câu hát giao duyên. Người xem không còn đứng ngoài nữa. Đây là lúc hát xoan gần với đời sống thường ngày nhất, là cách người ta tìm hiểu nhau trong những ngày đầu năm.

Từ "cần bảo vệ khẩn cấp" đến di sản đại diện

Trong nửa sau thế kỷ 20, hát xoan vắng dần. Những biến động của chiến tranh, rồi thay đổi đời sống nông thôn, khiến tục mời phường xoan về hát đình thưa thớt. Các phường gần như không còn hoạt động thường xuyên. Những người còn thuộc bài bản đầy đủ phần lớn là người già. Khi UNESCO đánh giá hồ sơ năm 2011, số nghệ nhân lão thành nắm vững các quả cách chỉ còn rất ít, và lời cảnh báo "khẩn cấp" là có cơ sở.

Những năm sau đó, tỉnh Phú Thọ và các địa phương làm khá nhiều việc. Các phường xoan gốc được khôi phục và cấp kinh phí hoạt động. Nghệ nhân được mời dạy lại cho lớp trẻ, có cả lớp ở trường học. Nhiều phường xoan mới được thành lập ở các xã xung quanh. Các bài hát được ghi âm, ghi hình, sưu tầm lời. Tục hát ở đình đầu xuân được nối lại.

Kết quả đủ thuyết phục để năm 2017, UNESCO chấp nhận chuyển hát xoan sang danh sách đại diện. Đây là trường hợp đầu tiên trên thế giới một di sản được chuyển từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang danh sách đại diện, và người Việt có quyền tự hào một chút về điều đó.

Dĩ nhiên, sống lại không có nghĩa là sống như xưa. Hát xoan ngày nay xuất hiện nhiều trên sân khấu, trong lễ hội lớn, trước ống kính. Một số người lo rằng nó đang bị "sân khấu hoá", mất đi tính tự phát của hát hội làng. Đó là câu hỏi chung của gần như mọi di sản trình diễn, và chưa ai có câu trả lời gọn gàng.

Xoan, quan họ và những người họ hàng

Người mới nghe thường hỏi hát xoan khác gì quan họ Bắc Ninh. Cả hai đều là lối hát dân gian vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ, đều có hát đối đáp nam nữ, đều gắn với hội làng. Nhưng quan họ chủ yếu là hát giao duyên giữa các bọn nam và bọn nữ của những làng kết chạ, ít yếu tố múa, không có phần nghi lễ thờ thần dày đặc như xoan. Hát xoan thì có múa, có trống phách, có cấu trúc ba phần rõ ràng, và gắn chặt với tín ngưỡng thờ Hùng Vương.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng hát xoan là một trong những lối hát cổ nhất ở vùng châu thổ Bắc Bộ. Điều này khó chứng minh bằng tư liệu, nhưng những đặc điểm như nhạc cụ đơn sơ, lời ca về nghề nông và nghề săn, nghi lễ phồn thực, khiến giả thuyết ấy không phải vô căn cứ.

Nghe xoan ở đâu

Thời điểm tốt nhất để nghe hát xoan là mùa xuân, quanh tháng Giêng và tháng Hai âm lịch, khi các đình ở vùng Việt Trì mở hội. Dịp Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba âm lịch, hát xoan cũng thường được biểu diễn ở khu di tích Đền Hùng và quanh thành phố.

Nếu đến vào mùa khác, bạn vẫn có thể hỏi thăm các câu lạc bộ, phường xoan ở địa phương, nhiều nơi sẵn lòng hát cho khách nghe. Còn nếu chưa đi được, hãy tìm nghe một bản ghi quả cách trên mạng, nhắm mắt lại, và hình dung tiếng phách tre gõ giữa sân đình lát gạch, mùi hương trầm bay ra từ hậu cung, trong khi ngoài cổng, cây xoan đầu làng vừa lấm tấm hoa tím.

Thẻ:Văn hoá

Bình luận (0)

Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!

18/10/20266 phút đọc

Áo dài: ba trăm năm cho một tà áo

Chiếc áo dài ôm dáng hôm nay chưa đầy một trăm năm tuổi. Từ sắc lệnh năm 1744 của chúa Nguyễn đến kiểu áo Le Mur từng bị chê lố lăng, áo dài chưa bao giờ đứng yên.