Ngồi trước bàn xoay ở một xưởng gốm Bát Tràng, bạn sẽ học được một điều rất nhanh: đất sét không chịu nghe lời người lạ. Bàn quay, hai tay ướt nhẹp ôm lấy khối đất, bạn định kéo nó lên thành một chiếc cốc, nó lại đổ nghiêng sang một bên như cái mũ bị bẹp. Cô thợ ngồi bên cạnh cười, đặt tay lên tay bạn, ấn nhẹ một cái. Khối đất đứng thẳng dậy. Người làng này đã làm cái động tác ấy hàng trăm năm.
Bát Tràng là làng gốm nằm bên bờ sông Hồng, phía đông nam Hà Nội, chỉ cách trung tâm thành phố chừng mười lăm cây số. Đây có lẽ là làng gốm nổi tiếng nhất Việt Nam, nơi người ta vừa làm bát ăn cơm cho cả nước, vừa làm đồ thờ, đồ trang trí, vừa đón hàng đoàn khách đến tự tay nặn một món quà.
Cái tên kể chuyện nghề
"Bát" trong Bát Tràng không phải cái bát ăn cơm. Theo cách giải thích phổ biến, chữ này lấy từ tên làng Bồ Bát, nơi được cho là quê gốc của những người thợ gốm đầu tiên. "Tràng" là nơi tụ hội, cũng có thể hiểu là bãi đất, xưởng làm. Bát Tràng, như vậy, là chỗ người Bồ Bát dựng lò.
Gia phả và truyền ngôn trong làng kể rằng vào khoảng thời Lý, Trần, một số dòng họ làm gốm từ vùng Bồ Bát đã di cư ra đây, chọn vùng đất ven sông có đất sét trắng để mở lò. Cũng có truyền thuyết về ba vị tiến sĩ đi sứ phương Bắc mang kỹ thuật gốm về truyền lại cho ba làng, trong đó có Bát Tràng. Đây là những câu chuyện truyền miệng, các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn về niên đại chính xác. Điều đã được xác nhận là từ khoảng thế kỷ 15 trở đi, gốm Bát Tràng đã có tên tuổi, xuất hiện trong thư tịch cũ, và về sau có mặt trên các tuyến buôn bán đường biển sang nhiều nước châu Á.
Vị trí của làng là một lợi thế lớn. Nằm sát sông Hồng, gần Thăng Long, Bát Tràng có đường thuỷ để chở đất, chở củi vào và chở hàng ra. Cái làng nhỏ ven sông ấy, trong nhiều thế kỷ, cung cấp đồ gốm cho kinh thành và cả vùng đồng bằng.
Từ một khối đất đến một chiếc bát
Làm gốm nghe thì đơn giản: nặn, phơi, nung. Thật ra đó là một chuỗi công đoạn dài mà mỗi bước đều có thể làm hỏng sản phẩm.
Đầu tiên là xử lý đất. Đất sét được ngâm, khuấy với nước trong bể, để lắng, lọc bỏ tạp chất và sỏi sạn, rồi để ráo cho đến khi đất đủ dẻo. Ngày trước, người Bát Tràng dùng đất sét tại chỗ. Khi nguồn đất địa phương cạn dần, làng phải mua đất từ những vùng khác ở miền Bắc.
Tiếp theo là tạo dáng. Có hai cách chính. Cách thủ công truyền thống là vuốt tay trên bàn xoay, người thợ dùng tay và nước để kéo khối đất thành hình. Cách thứ hai là đổ khuôn: đất được pha loãng thành hồ, đổ vào khuôn thạch cao, đợi đất bám lên thành khuôn rồi tháo ra. Đổ khuôn cho phép làm hàng loạt, giống hệt nhau, nên phần lớn hàng gia dụng bây giờ làm theo cách này. Còn những món đặc biệt vẫn cần đến đôi tay.
Sau khi tạo dáng, sản phẩm được phơi hoặc sấy khô, sửa lại cho nhẵn, rồi vẽ hoạ tiết và tráng men. Lúc chưa nung, men chỉ là một lớp bột xám xịt, nhìn chẳng giống gì. Phải qua lửa nó mới hiện màu.
Bốn dòng men nên biết
Khi đi chợ gốm Bát Tràng, bạn sẽ gặp vô số màu men, nhưng có mấy dòng truyền thống đáng nhận ra.
Men lam là men trắng vẽ hoa văn màu xanh lam, gần với dòng gốm hoa lam nổi tiếng ở nhiều nước châu Á. Hoạ tiết thường là hoa sen, hoa cúc, rồng, phượng, cảnh làng quê. Đây có lẽ là dòng hàng dễ nhận ra nhất.
Men rạn có bề mặt chằng chịt những đường nứt nhỏ như mạng nhện. Vết rạn không phải lỗi mà là chủ ý: do lớp men và lớp xương gốm co lại khác nhau khi nguội. Người thợ còn có cách xoa màu vào các đường rạn để chúng nổi rõ hơn.
Men nâu có màu từ nâu nhạt đến nâu sẫm, thường thấy ở chum, vại, đồ thờ, đồ dân dụng thời xưa. Nhìn mộc mạc, chắc khoẻ.
Men ngọc có sắc xanh nhạt trong như ngọc, gần với dòng gốm men ngọc cổ. Làm được men ngọc đẹp đòi hỏi kiểm soát nhiệt độ lò rất kỹ.
Lò ếch, lò bầu, lò gas
Câu chuyện của làng gốm cũng là câu chuyện của lò nung. Người Bát Tràng từng dùng lò ếch, loại lò thấp, dài, có hình dáng như con ếch nằm, đốt bằng củi. Sau đó có lò bầu, gồm nhiều khoang nối tiếp nhau trên một sườn dốc, lửa từ khoang dưới đi lên khoang trên. Rồi đến lò hộp đốt than.
Một hình ảnh mà người lớn tuổi ở Hà Nội còn nhớ về Bát Tràng là những bức tường nhà dán đầy than. Người làng nắm than cám trộn với đất thành từng bánh, dùng tay đập dẹt lên tường để phơi. Bức tường nào cũng loang lổ những dấu bàn tay đen. Than ấy là nhiên liệu cho lò. Ngày nay, hầu hết các xưởng đã chuyển sang lò gas hoặc lò điện, vừa sạch hơn vừa kiểm soát nhiệt chính xác hơn. Những bức tường dán than chỉ còn lác đác, nhiều cái được giữ lại như một dấu tích.
Việc chuyển sang lò gas giúp giảm khói bụi đáng kể cho làng, một vấn đề từng rất nghiêm trọng thời đốt than. Nhưng cũng có những thợ gốm lâu năm cho rằng một số loại men cổ, nung bằng củi, có độ sâu màu mà lò gas khó đạt được. Chuyện đó vẫn còn được bàn tán trong làng.
Chợ gốm và chiếc bàn xoay của khách
Bát Tràng ngày nay là một nơi khá bận rộn. Dọc con đường chính có những cửa hàng gốm san sát, bán đủ thứ từ bát đĩa, ấm chén, lọ hoa, đèn, tượng đến bình hút lộc. Chợ gốm trong làng tập trung nhiều quầy hàng nhỏ, giá rẻ hơn, mặc cả được.
Điểm thu hút nhất với khách, đặc biệt là trẻ con, là các xưởng cho tự làm gốm. Bạn được phát một khối đất, ngồi vào bàn xoay, được hướng dẫn vài động tác. Làm xong có thể tự vẽ hoạ tiết, rồi gửi xưởng nung. Một số nơi cho nhận lại trong ngày, một số nơi gửi về sau. Món đồ của bạn có thể méo mó, nhưng đó là món đồ bạn sẽ giữ lâu hơn mọi món mua sẵn.
Trong làng còn có những ngôi nhà cổ, đình làng, văn chỉ, những con ngõ nhỏ quanh co. Nếu không vội, hãy rẽ vào một con ngõ, đi chậm, nhìn những chồng gốm mộc xếp ngoài hiên đợi nung, nghe tiếng bàn xoay quay đều trong nhà.
Đi Bát Tràng thế nào cho trọn
Từ trung tâm Hà Nội, bạn có thể đi xe buýt, đi taxi hoặc tự chạy xe máy qua cầu Chương Dương rồi men theo đê sông Hồng. Một số người chọn đi thuyền trên sông Hồng, cách đi gợi nhớ thời làng còn chở hàng bằng đường thuỷ.
Hãy dành ít nhất nửa ngày. Buổi sáng làm gốm, buổi trưa ăn ở một quán trong làng, buổi chiều đi chợ và ghé bảo tàng hoặc các xưởng lớn. Khi mua đồ, nên lật đáy lên xem, gõ nhẹ nghe tiếng: gốm tốt thường có tiếng kêu thanh, men đều, không bọt khí. Và nếu chiếc cốc méo bạn tự nặn được gửi về nhà sau vài tuần, hãy dùng nó để uống trà mỗi sáng. Một chiếc cốc méo có câu chuyện luôn ngon hơn một chiếc cốc tròn trịa không ai nhớ.




Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!