- Năm / mốc
- 1789
- Thời kỳ
- Tây Sơn
- Địa điểm
- Thăng Long (Hà Nội)
- Nhân vật
- Quang Trung – Nguyễn Huệ
Ở Hà Nội, cứ đến mùng 5 Tết là phố Tây Sơn lại đông người khác thường. Người ta kéo về gò Đống Đa, thắp hương trước tượng một vị vua mặc giáp, tay cầm gươm, nhìn về phía nam. Ít nơi nào trên thế giới ăn mừng một trận đánh vào đúng giữa kỳ nghỉ Tết. Nhưng trận ấy cũng diễn ra đúng giữa kỳ Tết, và đó là một phần lý do nó thắng.
Mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789, Nguyễn Huệ, người vừa lên ngôi hoàng đế với niên hiệu Quang Trung, đưa quân từ Phú Xuân ra Bắc và quét sạch quân Thanh khỏi Thăng Long chỉ trong vài ngày đầu năm. Câu chuyện này được kể đi kể lại đến mức ai cũng thuộc cái kết. Phần thú vị hơn nằm ở cách nó diễn ra.
Một ông vua chạy sang nhờ ngoại bang
Cuối thế kỷ 18, Đại Việt rối như canh hẹ. Trên danh nghĩa vẫn có vua Lê ở Thăng Long, nhưng quyền lực thực sự lần lượt rơi vào tay chúa Trịnh, rồi đến anh em Tây Sơn từ đất Quy Nhơn đánh ra. Vua Lê Chiêu Thống, kẹt giữa các thế lực, chọn một nước đi khiến ông mang tiếng đến tận bây giờ: cầu cứu nhà Thanh.
Hoàng đế Càn Long nhận lời. Cuối năm 1788, Tổng đốc Lưỡng Quảng là Tôn Sĩ Nghị dẫn quân sang theo nhiều ngả, danh nghĩa là giúp nhà Lê khôi phục ngôi báu. Quân Tây Sơn đóng ở Bắc Hà lúc đó không nhiều. Tướng giữ Thăng Long là Ngô Văn Sở, theo kế của Ngô Thì Nhậm, không liều đánh mà rút toàn bộ về giữ phòng tuyến Tam Điệp ở chỗ giáp Ninh Bình và Thanh Hoá, rồi cho người phi ngựa vào Phú Xuân báo tin.
Tôn Sĩ Nghị vào Thăng Long gần như không tốn mũi tên nào. Lê Chiêu Thống được phong làm An Nam quốc vương, nhưng ai nhìn cũng thấy quyền nằm ở dinh của viên tướng Thanh. Sách Hoàng Lê nhất thống chí, một bộ tiểu thuyết lịch sử do các tác giả trong dòng họ Ngô Thì viết, tả cảnh vua Lê ngày ngày sang chầu chực ở dinh Tôn Sĩ Nghị, đến mức dân trong kinh thành nói với nhau rằng vua ta chỉ là phiên thần của người Thanh. Quân Thanh thì yên tâm ăn Tết, định qua rằm tháng Giêng mới tiến quân vào nam.
Lên ngôi ở núi Bân, mở tiệc ở Tam Điệp
Nhận tin ở Phú Xuân, Nguyễn Huệ không chờ. Ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân, tức cuối tháng 12 năm 1788 dương lịch, ông lập đàn ở núi Bân phía nam thành Phú Xuân, làm lễ lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Quang Trung. Việc xưng đế lúc này có lý do rất thực tế: đánh nhau với một đế quốc, người cầm quân phải có danh nghĩa ngang hàng, không thể chỉ là một tướng quân dưới quyền người khác.
Rồi ông kéo quân ra Bắc. Dọc đường, đến Nghệ An, đoàn quân dừng lại tuyển thêm lính, duyệt binh. Sử chép rằng quân số tăng lên đáng kể sau đợt tuyển này, nhưng các con số cụ thể giữa các nguồn chênh nhau khá xa, nên tôi không dám đưa ra một con số chắc chắn. Điều các nguồn thống nhất là tốc độ: từ Phú Xuân ra đến Tam Điệp mất chưa tới một tháng, trong khi đường bộ thời đó vừa xa vừa khó.
Có một chi tiết hay được kể về cách hành quân: lính đi theo từng tốp ba người, hai người khiêng một người nằm võng, thay phiên nhau, nhờ vậy đi được cả ngày lẫn đêm mà không kiệt sức. Đây là lời truyền lại nhiều hơn là sử liệu có thể kiểm chứng kỹ, nhưng nó giải thích hợp lý tốc độ đáng kinh ngạc của đạo quân.
Đến Tam Điệp, Quang Trung cho quân ăn Tết sớm, vào khoảng cuối tháng Chạp. Ông hứa với tướng sĩ rằng đến mùng 7 tháng Giêng sẽ vào Thăng Long mở tiệc ăn mừng. Câu nói ấy nghe như khoác lác, nhưng hoá ra ông còn về sớm hơn hai ngày.
Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng, đánh cho nó chích luân bất phản, đánh cho nó phiến giáp bất hoàn, đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ.
(Lời hiệu triệu tương truyền của Quang Trung trước khi xuất quân)
Năm cánh quân và đêm mùng 3
Đêm 30 Tết, quân Tây Sơn rời Tam Điệp. Quang Trung chia quân làm năm đạo. Đạo chủ lực do chính ông chỉ huy đi thẳng theo đường thiên lý, nhắm vào hệ thống đồn của quân Thanh ở phía nam Thăng Long. Các đạo khác đi vòng phía tây, phía đông, chặn đường rút, đánh nghi binh.
Những đồn tiền tiêu ở bờ sông Gián Khẩu bị quét trước. Đêm mùng 3 Tết, quân Tây Sơn bao vây đồn Hà Hồi, thuộc huyện Thường Tín ngày nay. Theo các ghi chép, quân Tây Sơn lặng lẽ vây kín đồn trong đêm rồi đồng loạt hò reo, tiếng hô vang dội như có cả vạn người. Quân trong đồn hoảng sợ, xin hàng gần như không đánh. Kho lương ở đây rơi vào tay Tây Sơn.
Cứ hình dung tâm thế của lính Thanh lúc đó: xa nhà, đang Tết, được bảo rằng địch đã rút sâu vào nam, chưa có trận nào ra trò. Đánh vào đúng những ngày ấy là đánh vào lúc người ta lơi tay nhất.
Ngọc Hồi: những tấm ván ướt và voi chiến
Đồn Ngọc Hồi là cửa ngõ phía nam Thăng Long, được quân Thanh xây kiên cố, có hào, có chông, có súng. Rạng sáng mùng 5 Tết, quân Tây Sơn tấn công.
Chi tiết được nhắc nhiều nhất về trận này là những tấm ván. Quân Tây Sơn ghép ván thành tấm chắn lớn, bên ngoài quấn rơm tẩm nước, mỗi tấm do một tốp lính khiêng, phía sau là lính cầm dao, cầm giáo. Rơm ướt giúp chống lửa và giảm sức xuyên của đạn, cho phép đội hình tiến sát chân đồn. Đằng sau là voi chiến, loại vũ khí mà kỵ binh Thanh không quen đối phó.
Quang Trung cưỡi voi đốc chiến. Đồn Ngọc Hồi vỡ trong buổi sáng. Quân Thanh tháo chạy về phía Thăng Long, nhiều người bị dồn vào vùng đầm lầy và bị đạo quân phía đông chặn đánh.
Cùng lúc, ở phía tây nam kinh thành, cánh quân do Đô đốc Long chỉ huy đánh vào đồn Khương Thượng, nơi Sầm Nghi Đống, một tướng Thanh, đóng quân. Đồn vỡ, Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử ở gò Loa Sơn gần đó. Xác quân Thanh sau trận được chôn thành nhiều gò lớn. Cái tên Đống Đa, nghĩa là nhiều gò đống, gắn với những gò này. Gò Đống Đa ngày nay, nơi dựng tượng Quang Trung, nằm trên đúng vùng đất ấy.
Tôn Sĩ Nghị bỏ ấn chạy
Tin hai mặt trận phía nam vỡ về tới Thăng Long trong buổi sáng. Tôn Sĩ Nghị, theo lời các sách, hoảng đến mức không kịp mặc giáp, không kịp đóng yên ngựa, dẫn mấy kỵ binh thân tín chạy qua cầu phao bắc trên sông Nhị (sông Hồng). Quân lính đổ theo, chen nhau trên cầu. Cầu đứt, rất nhiều người chết đuối. Ấn tín của viên tổng đốc bị bỏ lại.
Lê Chiêu Thống cũng chạy theo quân Thanh sang bên kia biên giới, và sống những năm cuối đời ở Bắc Kinh như một người lưu vong. Ông mất ở đó, không bao giờ trở về làm vua.
Trưa mùng 5 Tết, tức ngày 30 tháng 1 năm 1789 theo dương lịch, Quang Trung vào Thăng Long. Sách chép rằng chiến bào của ông sẫm đen vì khói súng. Ông đến sớm hơn lời hứa mùng 7 hai ngày.
Sau chiến thắng là một lá thư
Đến đây, nhiều người nghĩ câu chuyện đã xong. Thật ra phần khôn ngoan nhất của Quang Trung bắt đầu sau trận đánh. Ông hiểu rằng nhà Thanh là một đế quốc khổng lồ, có thể thua một trận nhưng không thể chấp nhận mất mặt mãi. Một cuộc trả thù quy mô lớn hơn là rủi ro có thật.
Vì vậy, gần như ngay sau chiến thắng, triều Tây Sơn gửi thư sang cầu hoà, giọng mềm mỏng, trả lại tù binh. Ngô Thì Nhậm, người từng bày kế rút về Tam Điệp, là một trong những người chấp bút ngoại giao chủ chốt. Càn Long chấp nhận, phong Quang Trung làm An Nam quốc vương. Chiến tranh khép lại mà không phải đánh thêm.
Điều này dạy một bài học mà lịch sử Việt Nam lặp lại nhiều lần: thắng trận trên chiến trường xong là quay sang giữ hoà khí với người láng giềng lớn. Lý Thường Kiệt từng làm vậy, Lê Lợi cũng làm vậy.
Quang Trung không sống lâu sau đó. Ông mất năm 1792, khi mới ngoài bốn mươi tuổi, để lại nhiều dự định cải cách còn dang dở, từ việc dùng chữ Nôm trong giấy tờ triều đình đến kế hoạch dời đô về Nghệ An. Chỉ mười năm sau khi ông mất, nhà Tây Sơn sụp đổ.
Đi thăm dấu vết trận đánh
Nếu bạn ở Hà Nội, gò Đống Đa trên phố Tây Sơn là điểm dễ đến nhất. Ngày thường ở đây khá yên, có người tập thể dục, trẻ con chạy nhảy quanh tượng đài. Mùng 5 Tết thì khác hẳn: lễ hội Gò Đống Đa có rước, có tế, có trình diễn võ, người đến dâng hương rất đông.
Muốn đi xa hơn, bạn có thể xuống vùng Ngọc Hồi ở huyện Thanh Trì, hoặc Hà Hồi ở Thường Tín, nơi dân làng vẫn giữ những câu chuyện về đêm Tết năm ấy. Và nếu thích đọc, cuốn Hoàng Lê nhất thống chí vẫn là cách sống động nhất để nghe lại trận đánh, miễn là bạn nhớ đó là tiểu thuyết lịch sử chứ không phải biên niên sử từng chữ. Thử đọc hồi thứ mười bốn vào một đêm Tết, khi ngoài kia pháo hoa đang nổ, cảm giác sẽ khác lắm.




Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!