Cầm một tờ tranh Đông Hồ lên, nghiêng nó dưới ánh sáng, bạn sẽ thấy mặt giấy lấp lánh như có ai rắc một lớp bụi bạc rất mịn. Đó không phải kim tuyến. Đó là vỏ sò điệp, nghiền thành bột, trộn với hồ gạo, quét lên giấy dó. Một bức tranh con lợn ăn cây ráy, nhìn qua tưởng đơn giản như tranh trẻ con vẽ, thật ra chứa cả bãi biển, ruộng lúa, rừng tre và cây hoa hoè trong đó.
Tranh Đông Hồ là dòng tranh khắc gỗ dân gian của làng Đông Hồ, nay thuộc Bắc Ninh, nằm bên bờ nam sông Đuống. Nó từng là thứ hàng Tết không thể thiếu của các gia đình nông thôn miền Bắc. Ngày nay nó hiếm hơn nhiều, nhưng nếu đã hiểu cách làm ra một tờ tranh, bạn sẽ không bao giờ nhìn nó như một món đồ lưu niệm rẻ tiền nữa.
Một ngôi làng sống nhờ tháng Chạp
Làng Đông Hồ có nghề in tranh từ bao giờ thì không ai nói chắc được. Nhiều tài liệu cho rằng nghề đã có từ khoảng thế kỷ 16 đến 17, có người đẩy lên sớm hơn, nhưng không có văn bản nào ghi rõ năm khởi nghề. Điều chắc chắn là đến thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, Đông Hồ đã là một làng tranh lớn, cả làng làm, sản phẩm theo thuyền buôn đi khắp đồng bằng Bắc Bộ.
Nhịp sống của làng xoay quanh Tết. Suốt nhiều tháng trong năm, người ta chuẩn bị giấy, pha màu, in tranh, phơi tranh. Đến tháng Chạp, làng họp chợ tranh. Người già trong làng còn kể lại cảnh chợ đông nghịt, lái buôn từ các tỉnh về cất hàng, tranh xếp thành chồng, mua bán đến tận gần Tết. Hết chợ là hết mùa. Tranh Tết mà, ai mua tranh vào tháng Ba.
Tranh mua về dán lên vách, lên cột nhà. Hết năm, tranh cũ phai màu, bong mép, người ta gỡ xuống và mua tranh mới. Chính cái vòng đời ngắn ngủi ấy làm nên sức sống của làng nghề trong nhiều thế kỷ: năm nào cũng có người cần tranh mới.
Giấy điệp và bốn màu lấy từ đất trời
Nền của tranh Đông Hồ là giấy dó, làm từ vỏ cây dó, dai và xốp. Người thợ quét lên mặt giấy một lớp hồ điệp: vỏ sò điệp ngoài biển được nung, giã nhỏ, rây thật mịn rồi trộn với hồ nấu từ gạo hoặc bột. Cây chổi quét điệp làm bằng lá thông khô, để lại trên mặt giấy những vệt chạy song song rất mảnh mà nhìn kỹ mới thấy. Lớp điệp này làm giấy cứng hơn, giữ màu tốt hơn và tạo ánh óng ánh đặc trưng.
Màu của tranh lấy hoàn toàn từ tự nhiên, và mỗi màu có một câu chuyện:
- Màu đen từ than lá tre hoặc than rơm nếp đốt lên, ngâm kỹ rồi nghiền.
- Màu đỏ từ sỏi son, một loại đá đỏ ở vùng đồi, đem tán mịn.
- Màu vàng từ hoa hoè, phơi khô, nấu lấy nước.
- Màu xanh từ lá chàm, hoặc từ gỉ đồng trong một số công thức cũ.
Bốn màu ấy, cộng với màu trắng ngà của nền điệp, là toàn bộ bảng màu. Không pha trộn cầu kỳ, không chuyển sắc. Chính vì vậy mà tranh Đông Hồ có những mảng màu phẳng, tươi, nhìn từ xa đã nhận ra. Nhà thơ Hoàng Cầm, người con của đất Kinh Bắc, có hai câu thơ trong bài Bên kia sông Đuống mà người Việt nào học phổ thông cũng từng đọc:
Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp
(Hoàng Cầm, Bên kia sông Đuống)
In như thế nào: mỗi màu một tấm ván
Tranh Đông Hồ không vẽ tay. Nó được in bằng ván khắc gỗ. Mỗi màu trên tranh cần một tấm ván riêng, khắc nổi đúng phần sẽ mang màu đó. Một bức tranh bốn màu cần ít nhất bốn ván màu, cộng thêm một ván nét, tức ván khắc đường viền đen.
Thợ in nhúng mặt ván vào màu, úp xuống tờ giấy điệp, xoa đều mặt lưng giấy, rồi nhấc lên. Màu in theo thứ tự từ nhạt đến đậm, và ván nét đen bao giờ cũng in sau cùng. Lớp đen ấy như chốt hạ, làm các mảng màu bên dưới nhìn ngay ngắn, sắc nét, kể cả khi lớp màu in trước hơi lệch một chút.
In xong mỗi màu phải phơi khô rồi mới in màu tiếp. Cho nên làm tranh Đông Hồ phụ thuộc nhiều vào trời. Gặp mấy ngày nồm ẩm cuối đông, cả làng chỉ biết ngồi chờ nắng.
Những tấm ván khắc gỗ là tài sản quý nhất của mỗi gia đình làm tranh. Có ván được truyền qua nhiều đời. Khắc một tấm ván mới đòi hỏi tay nghề riêng, không phải thợ in nào cũng làm được.
Đọc tranh: con lợn, đàn gà và đám cưới chuột
Đề tài tranh Đông Hồ có thể chia thành vài nhóm lớn. Nhóm tranh chúc tụng gồm những bức như Vinh hoa, Phú quý, vẽ em bé ôm gà hoặc ôm vịt, mong con cái khoẻ mạnh, gia đình sung túc. Nhóm tranh sinh hoạt vẽ cảnh Chăn trâu thổi sáo, Hứng dừa, Đấu vật, Đánh đu. Nhóm tranh lịch sử, truyền thuyết có Bà Triệu, Hai Bà Trưng. Rồi có tranh thờ, tranh truyện.
Nhưng những bức nổi tiếng nhất có lẽ là tranh gà, lợn và chuột. Lợn ăn cây ráy vẽ con lợn béo tròn, trên mình có những vòng xoáy âm dương, thể hiện mong ước no đủ, sinh sôi. Gà đàn vẽ gà mẹ với bầy con, biểu tượng của gia đình đông đúc.
Đám cưới chuột thì là một bức tranh có giọng điệu khác hẳn. Đoàn chuột rước dâu linh đình, nhưng phải mang lễ vật đến biếu một con mèo to tướng ngồi chễm chệ ở đầu tranh: con chim, con cá. Người xem hiểu ngay ai là chuột, ai là mèo. Đó là tiếng cười của người nông dân trước cảnh đi đâu cũng phải đút lót kẻ có quyền. Còn bức Đánh ghen vẽ cảnh vợ cả túm tóc vợ lẽ, kèm mấy câu chữ Nôm ở góc tranh, là một dạng truyện tranh châm biếm thời xưa.
Nhiều tranh có kèm chữ, thường là chữ Hán hoặc chữ Nôm, đôi khi là câu thơ. Tranh để treo, nhưng cũng để đọc, để nói với nhau những điều khó nói thẳng.
Làng tranh chỉ còn vài nhà
Đến nửa sau thế kỷ 20, tranh Đông Hồ bắt đầu thưa dần trên vách nhà nông thôn. Tranh in công nghiệp, lịch treo tường, rồi đủ thứ đồ trang trí khác thay chỗ của nó. Tục mua tranh Tết phai đi. Nhiều gia đình trong làng chuyển sang làm hàng mã, một nghề có thị trường ổn định hơn.
Hiện nay chỉ còn rất ít gia đình ở Đông Hồ giữ nghề làm tranh một cách đầy đủ, từ khắc ván đến in. Những cái tên như nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam được nhắc nhiều khi nói về việc giữ nghề, mở xưởng, dạy lại kỹ thuật và sưu tầm ván cổ. Việt Nam cũng đã đưa nghề làm tranh Đông Hồ vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và xúc tiến hồ sơ để thế giới biết đến nhiều hơn.
Một vấn đề ít người để ý là nguyên liệu. Giấy dó làm thủ công ngày càng khó kiếm, sỏi son và hoa hoè cũng vậy. Một số tranh bán cho khách bây giờ dùng giấy công nghiệp hoặc màu hoá học cho rẻ. Nhìn thì giống, nhưng mặt giấy không có ánh điệp, màu cũng gắt hơn.
Mua một tờ tranh, treo một năm
Nếu có dịp đến Bắc Ninh, bạn nên ghé thẳng làng Đông Hồ, vào một xưởng còn làm, xin xem thợ in vài tờ. Nghe tiếng xoa lưng giấy sột soạt trên ván gỗ, ngửi mùi hồ gạo, bạn sẽ hiểu vì sao một tờ tranh có giá như thế. Nhiều nơi còn cho khách tự tay in thử một bức.
Khi chọn tranh, hãy nghiêng tờ giấy dưới ánh sáng tìm lớp điệp óng ánh, sờ thử độ dày dặn của giấy dó, nhìn kỹ xem màu có hơi trầm và mộc không. Rồi mang về một bức Đám cưới chuột, treo lên tường vào dịp Tết, như ông bà mình từng làm. Đến cuối năm, bạn sẽ có lý do để quay lại làng mua tờ mới.




Bình luận (0)
Chưa có bình luận nào. Hãy là người đầu tiên!